Radiogalaktikalar va kvazarlar
Ko‘pchilik galaktikalar markazida o‘ta massiv qora tuynuk (10⁶–10¹⁰ M☉) bor; modda unga tushayotganda (akkretsiya) ajoyib energiya ajralsa, galaktika yadrosi faol deyiladi. Radiogalaktikalar – radio diapazonda juda kuchli nurlanuvchi galaktikalar: yadrodan ikki tomonga yuz minglab yorug‘lik yili uzunlikdagi plazma oqimlari (jetlar) va radio «bo‘laklar» chiqadi (masalan, Oqqush A – Cygnus A). Kvazar (quasi-stellar object) – juda yorqin, yulduzga o‘xshab ko‘rinadigan, uzoq galaktika yadrosi; birinchi kvazar 3C 273 ning tabiati 1963-yilda M. Shmidt tomonidan aniqlangan. Kvazar yorqinligi ≈ 10⁴⁰ W gacha (oddiy galaktikadan yuzlab–minglab marta yorqin), lekin o‘lchami Quyosh sistemasi atrofida: yorqinligi kunlar ichida o‘zgargani uchun manba yorug‘lik-kunlar kattaligida ekanini bildiradi. Eng uzoq kvazarlar qizil siljishi 7 dan katta, ya’ni Koinot ≈ 700 mln yoshda bo‘lgan davrdagi. Yadro faolligi galaktikalar evolutsiyasida muhim rol o‘ynaydi.
Katta zalda ko‘pchilik bir vaqtda qarsak chalsa, uzoq qatordagi tovush bir oz kech yetib keladi, shuning uchun qarsak biroz «cho‘zilib» eshitiladi. Zal qancha katta bo‘lsa, shuncha cho‘ziladi. Kvazar yorqinligidagi tez o‘zgarish ham manba o‘lchami bilan shunday cheklanadi: nur uni kesib o‘tishga vaqt sarflaydi.
Akustika muhandislari zal shaklini loyihalaydi, astronomlar manba o‘lchamini yorqinlik o‘zgarishidan baholaydi, qurilish fiziklari tovush yo‘lini hisoblaydi.
Devordan 17 m uzoqlikda turib (katta xona yoki hovlida) qarsak chaling va aks sadoning taxminan 0,1 soniya keyin kelishini tinglab ko‘ring.
Daftarda «Normal galaktika – radiogalaktika – kvazar» uch ustunli jadval tuzing: markaz holati, nurlanish, o‘lcham va namuna ob’ekt. Ma’lumotlarni ishonchli manbadan tekshiring.