ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Astronomiya

Kvazarlar, Koinot kengayishi va yirik tuzilma

Darslar 60–62 · 3 ta dars · M. Mamadazimov. Astronomiya 11-sinf, 1-nashr. «DAVR NASHRIYOTI» MCHJ, Toshkent, 2018
60

Radiogalaktikalar va kvazarlar

Darslik: 129-bet
MaqsadFaol galaktika yadrolari, radiogalaktikalar va kvazarlarning tabiatini tushuntirish.
Yangi so‘zlar
faol yadro · active nucleuskvazar · quasarradiogalaktika · radio galaxyo‘ta massiv qora tuynuk · supermassive black hole
Tushuntirish

Ko‘pchilik galaktikalar markazida o‘ta massiv qora tuynuk (10⁶–10¹⁰ M☉) bor; modda unga tushayotganda (akkretsiya) ajoyib energiya ajralsa, galaktika yadrosi faol deyiladi. Radiogalaktikalar – radio diapazonda juda kuchli nurlanuvchi galaktikalar: yadrodan ikki tomonga yuz minglab yorug‘lik yili uzunlikdagi plazma oqimlari (jetlar) va radio «bo‘laklar» chiqadi (masalan, Oqqush A – Cygnus A). Kvazar (quasi-stellar object) – juda yorqin, yulduzga o‘xshab ko‘rinadigan, uzoq galaktika yadrosi; birinchi kvazar 3C 273 ning tabiati 1963-yilda M. Shmidt tomonidan aniqlangan. Kvazar yorqinligi ≈ 10⁴⁰ W gacha (oddiy galaktikadan yuzlab–minglab marta yorqin), lekin o‘lchami Quyosh sistemasi atrofida: yorqinligi kunlar ichida o‘zgargani uchun manba yorug‘lik-kunlar kattaligida ekanini bildiradi. Eng uzoq kvazarlar qizil siljishi 7 dan katta, ya’ni Koinot ≈ 700 mln yoshda bo‘lgan davrdagi. Yadro faolligi galaktikalar evolutsiyasida muhim rol o‘ynaydi.

radio lobplazma oqimiyadro: qora tuynuk
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Katta zalda ko‘pchilik bir vaqtda qarsak chalsa, uzoq qatordagi tovush bir oz kech yetib keladi, shuning uchun qarsak biroz «cho‘zilib» eshitiladi. Zal qancha katta bo‘lsa, shuncha cho‘ziladi. Kvazar yorqinligidagi tez o‘zgarish ham manba o‘lchami bilan shunday cheklanadi: nur uni kesib o‘tishga vaqt sarflaydi.

Kim ishlatadi

Akustika muhandislari zal shaklini loyihalaydi, astronomlar manba o‘lchamini yorqinlik o‘zgarishidan baholaydi, qurilish fiziklari tovush yo‘lini hisoblaydi.

Bugun sinab ko‘ring

Devordan 17 m uzoqlikda turib (katta xona yoki hovlida) qarsak chaling va aks sadoning taxminan 0,1 soniya keyin kelishini tinglab ko‘ring.

Namunalar
Kvazar yorqinligi 3 kun ichida o‘zgarsa, manba o‘lchami ≲ 3 · 86 400 s · 300 000 km/s = 77 760 000 000 km ≈ 78 mlrd km (≈ 520 AB).
Yorqinligi 10⁴⁰ W kvazar, Quyosh (3,8 · 10²⁶ W) dan ≈ 2,6 · 10¹³ marta, ya’ni o‘n trillionlab marta yorqin.
Sinfda faoliyat

Daftarda «Normal galaktika – radiogalaktika – kvazar» uch ustunli jadval tuzing: markaz holati, nurlanish, o‘lcham va namuna ob’ekt. Ma’lumotlarni ishonchli manbadan tekshiring.

Mashq
1
Faol galaktika yadrosida energiya manbayi nima?
2
Kvazar yorqinligi 2 kunda o‘zgaradi. Manba o‘lchami taxminan necha km? (2 · 86 400 · 300 000)
3
Nima uchun kvazar o‘zgarishi uning kichik o‘lchamini ko‘rsatadi?
4
Radiogalaktikaning jetlari nimadan iborat?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliMaktabga xayrlashuv sovg‘asiHaftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →