Diffuz va chang tumanliklar
Yulduzlar orasidagi bo‘shliq bo‘m-bo‘sh emas: u siyrak gaz (≈ 99 %, asosan vodorod va geliy) va chang (≈ 1 %) bilan to‘lgan – yulduzlararo muhit. Tumanlik – gaz va chang bulutlari. Emission tumanlik – yaqin issiq yulduzlar ultrabinafsha nuri bilan ionlashtirgan gaz, o‘zi nurlanadi (Orion tumanligi M42, ≈ 1350 yorug‘lik yili, Hα tufayli qizg‘ish; yulduzlar tug‘iladigan joy). Qaytaruvchi tumanlik – changning yulduz nurini sochishi (ko‘kimtir; Pleyadalar atrofida). Qorong‘i tumanlik – changning orqadagi yulduzlarni to‘sishi (Ot kallasi, Ko‘mir qopi). Planetar tumanlik – o‘rtacha yulduzning tashlab yuborilgan qobig‘i (Uzuk tumanligi), planetalarga aloqasi yo‘q. O‘ta yangi yulduz qoldig‘i – masalan, Qisqichbaqasimon tumanlik (M1, 1054-yil). Chang yulduz nurini yutadi va qizartiradi (yulduzlararo yutilish), shuning uchun Galaktika markazini optik kuzatib bo‘lmaydi, infraqizil va radioto‘lqinlarda ko‘rinadi. Zich, sovuq (≈ 10–20 K) molekulyar bulutlar siqilib, yangi yulduzlarni hosil qiladi.
| Tumanlik | Tabiati | Misol |
|---|---|---|
| emission | issiq yulduzlarning UB nuri ionlashtirgan o‘zi nurlanuvchi gaz | Orion tumanligi M42 |
| qaytaruvchi | chang yulduz nurini sochadi (ko‘kimtir) | Pleyadalar atrofida |
| qorong‘i | chang orqadagi yulduzlarni to‘sadi | Ot kallasi, Ko‘mir qopi |
| planetar | o‘rta massali yulduzdan chiqarilgan qobiq | Uzuk tumanligi |
| o‘ta yangi yulduz qoldig‘i | Qisqichbaqasimon tumanlik M1 (1054) |
Chang-g‘uborli kechqurun pastdagi Oy to‘q sariq ko‘rinadi: havo va chang ko‘k nurni ko‘proq sochadi, qizil nur esa o‘tib keladi. Yulduzlar orasidagi chang ham uzoq yulduzlar nurini shunday qizartiradi. Shu sababli astronomlar yulduz rangini baholaganda changni hisobga oladi.
Astronomlar yulduz nuridagi chang ta’sirini hisobga oladi, atmosfera olimlari havodagi chang miqdorini o‘lchaydi, fotograflar ufq yaqinidagi nur rangini hisobga oladi.
Kattalar bilan kechqurun Oy pastda va yuqorida turganda uning rangi farq qilishini kuzating. Quyoshga qaramang.
Orion tumanligini (M42) qishda kattalar bilan oddiy ko‘z va durbin bilan toping: Orion «kamari» ostidagi «qilich»dagi xira dog‘. U emission tumanlik; qizil rangni ko‘z deyarli ko‘rmaydi – nega? Muhokama qiling.