Diffuz va chang tumanliklar
Yulduzlar orasidagi bo‘shliq bo‘m-bo‘sh emas: u siyrak gaz (≈ 99 %, asosan vodorod va geliy) va chang (≈ 1 %) bilan to‘lgan – yulduzlararo muhit. Tumanlik – gaz va chang bulutlari. Emission tumanlik – yaqin issiq yulduzlar ultrabinafsha nuri bilan ionlashtirgan gaz, o‘zi nurlanadi (Orion tumanligi M42, ≈ 1350 yorug‘lik yili, Hα tufayli qizg‘ish; yulduzlar tug‘iladigan joy). Qaytaruvchi tumanlik – changning yulduz nurini sochishi (ko‘kimtir; Pleyadalar atrofida). Qorong‘i tumanlik – changning orqadagi yulduzlarni to‘sishi (Ot kallasi, Ko‘mir qopi). Planetar tumanlik – o‘rtacha yulduzning tashlab yuborilgan qobig‘i (Uzuk tumanligi), planetalarga aloqasi yo‘q. O‘ta yangi yulduz qoldig‘i – masalan, Qisqichbaqasimon tumanlik (M1, 1054-yil). Chang yulduz nurini yutadi va qizartiradi (yulduzlararo yutilish), shuning uchun Galaktika markazini optik kuzatib bo‘lmaydi, infraqizil va radiotulqinlarda ko‘rinadi. Zich, sovuq (≈ 10–20 K) molekulyar bulutlar siqilib, yangi yulduzlarni hosil qiladi.
Orion tumanligini (M42) qishda kattalar bilan oddiy ko‘z va durbin bilan toping: Orion «kamari» ostidagi «qilich»dagi xira dog‘. U emission tumanlik; qizil rangni ko‘z deyarli ko‘rmaydi – nega? Muhokama qiling.