ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Astronomiya

Tumanliklar va tashqi galaktikalar

Darslar 58–59 · 2 ta dars · M. Mamadazimov. Astronomiya 11-sinf, 1-nashr. «DAVR NASHRIYOTI» MCHJ, Toshkent, 2018
58

Diffuz va chang tumanliklar

Darslik: 124–125-betlar
MaqsadYulduzlararo muhit, tumanlik turlarini (emission, qaytaruvchi, qorong‘i, planetar) va yulduz tug‘ilishidagi rolini tushuntirish.
Yangi so‘zlar
tumanlik · nebulayulduzlararo chang · interstellar dustemission tumanlik · emission nebulaplanetar tumanlik · planetary nebula
Tushuntirish

Yulduzlar orasidagi bo‘shliq bo‘m-bo‘sh emas: u siyrak gaz (≈ 99 %, asosan vodorod va geliy) va chang (≈ 1 %) bilan to‘lgan – yulduzlararo muhit. Tumanlik – gaz va chang bulutlari. Emission tumanlik – yaqin issiq yulduzlar ultrabinafsha nuri bilan ionlashtirgan gaz, o‘zi nurlanadi (Orion tumanligi M42, ≈ 1350 yorug‘lik yili, Hα tufayli qizg‘ish; yulduzlar tug‘iladigan joy). Qaytaruvchi tumanlik – changning yulduz nurini sochishi (ko‘kimtir; Pleyadalar atrofida). Qorong‘i tumanlik – changning orqadagi yulduzlarni to‘sishi (Ot kallasi, Ko‘mir qopi). Planetar tumanlik – o‘rtacha yulduzning tashlab yuborilgan qobig‘i (Uzuk tumanligi), planetalarga aloqasi yo‘q. O‘ta yangi yulduz qoldig‘i – masalan, Qisqichbaqasimon tumanlik (M1, 1054-yil). Chang yulduz nurini yutadi va qizartiradi (yulduzlararo yutilish), shuning uchun Galaktika markazini optik kuzatib bo‘lmaydi, infraqizil va radioto‘lqinlarda ko‘rinadi. Zich, sovuq (≈ 10–20 K) molekulyar bulutlar siqilib, yangi yulduzlarni hosil qiladi.

TumanlikTabiatiMisol
emissionissiq yulduzlarning UB nuri ionlashtirgan o‘zi nurlanuvchi gazOrion tumanligi M42
qaytaruvchichang yulduz nurini sochadi (ko‘kimtir)Pleyadalar atrofida
qorong‘ichang orqadagi yulduzlarni to‘sadiOt kallasi, Ko‘mir qopi
planetaro‘rta massali yulduzdan chiqarilgan qobiqUzuk tumanligi
o‘ta yangi yulduz qoldig‘iQisqichbaqasimon tumanlik M1 (1054)
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Chang-g‘uborli kechqurun pastdagi Oy to‘q sariq ko‘rinadi: havo va chang ko‘k nurni ko‘proq sochadi, qizil nur esa o‘tib keladi. Yulduzlar orasidagi chang ham uzoq yulduzlar nurini shunday qizartiradi. Shu sababli astronomlar yulduz rangini baholaganda changni hisobga oladi.

Kim ishlatadi

Astronomlar yulduz nuridagi chang ta’sirini hisobga oladi, atmosfera olimlari havodagi chang miqdorini o‘lchaydi, fotograflar ufq yaqinidagi nur rangini hisobga oladi.

Bugun sinab ko‘ring

Kattalar bilan kechqurun Oy pastda va yuqorida turganda uning rangi farq qilishini kuzating. Quyoshga qaramang.

Namunalar
Qisqichbaqasimon tumanlik 1054-yilda portlagan; 2026 – 1054 = 972 yil, kengayish tezligi ≈ 1500 km/s bo‘lgani uchun radiusi ≈ 5 yorug‘lik yiliga yetgan.
Yulduz nuri har kiloparsekda ≈ 1 kattalikka xiralashsa, 3 kpk uzoqlikdagi yulduz ≈ 3 kattalikka xira ko‘rinadi, ya’ni ≈ 16 marta.
Sinfda faoliyat

Orion tumanligini (M42) qishda kattalar bilan oddiy ko‘z va durbin bilan toping: Orion «kamari» ostidagi «qilich»dagi xira dog‘. U emission tumanlik; qizil rangni ko‘z deyarli ko‘rmaydi – nega? Muhokama qiling.

Mashq
1
Emission va qaytaruvchi tumanlik farqi nimada?
2
Qisqichbaqasimon tumanlikka 2026-yilda necha yil bo‘ldi? (2026 – 1054)
3
Planetar tumanlik nega shunday ataladi va u nima?
4
Nima uchun Galaktika markazini optik diapazonda ko‘rib bo‘lmaydi?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliXotira daftari bobo-buvilar uchunHaftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →