ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Astronomiya

Kulminatsiya va kenglamani aniqlash

Darslar 11–12 · 2 ta dars · M. Mamadazimov. Astronomiya 11-sinf, 1-nashr. «DAVR NASHRIYOTI» MCHJ, Toshkent, 2018
11

Yoritgichlarning kulminatsiyasi va kulminatsiya balandliklari

Darslik: 19-bet
MaqsadKulminatsiya ta’rifini bilish va yoritgichning kulminatsiya balandligini kenglama va og‘ish bo‘yicha hisoblash.
Yangi so‘zlar
kulminatsiya · culminationyuqori kulminatsiya · upper culminationpastki kulminatsiya · lower culminationzenit masofasi · zenith distance
Tushuntirish

Kulminatsiya – yoritgichning osmon meridianidan o‘tish lahzasi; shu paytda uning balandligi sutkadagi eng katta (yuqori kulminatsiya) yoki eng kichik (pastki kulminatsiya) bo‘ladi. Shimoliy yarimsharda δ < φ bo‘lgan yoritgich yuqori kulminatsiyada zenitning janubidan o‘tadi va uning balandligi h = 90° – φ + δ (zenit masofasi z = φ – δ). Agar δ > φ bo‘lsa, yoritgich zenitning shimolidan o‘tadi va h = 90° + φ – δ. Botmaydigan yulduzning pastki kulminatsiyasida balandlik h = φ + δ – 90° bo‘ladi. Quyosh uchun δ yil davomida –23°26′ dan +23°26′ gacha o‘zgaradi, shuning uchun uning tushki balandligi ham o‘zgaradi; Toshkentda (φ ≈ 41°) yozgi quyoshturishida ≈ 72°, tengkunlikda ≈ 49°, qishki quyoshturishida ≈ 26° ni tashkil qiladi.

HolBalandlik h
δ < φ (yuqori kulminatsiya, zenitdan janubda)h = 90° – φ + δ
δ > φ (zenitdan shimolda)h = 90° + φ – δ
pastki kulminatsiya (botmaydigan yulduz)h = φ + δ – 90°
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Quyosh paneli o‘rnatuvchi usta panelni egib qo‘yadi, toki tushda nurlar unga imkon qadar tikka tushsin. Quyoshning tushdagi balandligi yozda yuqori, qishda past bo‘lgani uchun bir oz boshqacha egish kerak bo‘ladi. Bu balandlik kenglik va og‘ish bilan hisoblanadi.

Kim ishlatadi

Quyosh paneli o‘rnatuvchilari va me’morlar tushki Quyosh balandligini hisobga oladi, issiqxona quruvchilari tom qiyaligini tanlaydi, teleskop operatorlari yulduz eng baland nuqtaga chiqish vaqtini hisoblaydi.

Bugun sinab ko‘ring

Tushda deraza orqali xonaga tushgan yorug‘lik dog‘ining joyini polga belgilab qo‘ying va bir necha haftadan keyin yana tekshiring. Quyoshga bevosita qaramang.

Namunalar
41°Ogorizontekvatorh = 32°δ = –17°NSPZ★
Sirius (δ ≈ –17°) Toshkentda (φ = 41°) yuqori kulminatsiyada h = 90° – 41° – 17° = 32° balandlikka ko‘tariladi.
41°Ogorizontekvatorh = 88°δ = 39°NSP★
Vega (δ ≈ +39°) φ = 41° da δ < φ, shuning uchun h = 90° – 41° + 39° = 88°: deyarli zenitdan o‘tadi.
Sinfda faoliyat

Planetariy ilovasida o‘z shahringiz uchun uchta yorqin yulduzning yuqori kulminatsiya balandligini ko‘ring va formula bilan hisoblab solishtiring. Quyoshni kuzatmang.

Mashq
1
Kulminatsiya nima?
2
φ = 40° da δ = +10° bo‘lgan yulduzning yuqori kulminatsiya balandligi qancha?
40°Ogorizontekvatorh = ?δ = 10°NSPZ★
3
φ = 41°, δ = +70° bo‘lgan yulduz yuqori kulminatsiyada qaysi tomondan o‘tadi va balandligi qancha?
4
Nima uchun Quyoshning tushki balandligi yoz va qishda har xil?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliMaktab tomidagi quyosh paneliHaftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →