Yoritgichlarning kulminatsiyasi va kulminatsiya balandliklari
Kulminatsiya – yoritgichning osmon meridianidan o‘tish lahzasi; shu paytda uning balandligi sutkadagi eng katta (yuqori kulminatsiya) yoki eng kichik (pastki kulminatsiya) bo‘ladi. Shimoliy yarimsharda δ < φ bo‘lgan yoritgich yuqori kulminatsiyada zenitning janubidan o‘tadi va uning balandligi h = 90° – φ + δ (zenit masofasi z = φ – δ). Agar δ > φ bo‘lsa, yoritgich zenitning shimolidan o‘tadi va h = 90° + φ – δ. Botmaydigan yulduzning pastki kulminatsiyasida balandlik h = φ + δ – 90° bo‘ladi. Quyosh uchun δ yil davomida –23°26′ dan +23°26′ gacha o‘zgaradi, shuning uchun uning tushki balandligi ham o‘zgaradi; Toshkentda (φ ≈ 41°) yozgi quyoshturishida ≈ 72°, tengkunlikda ≈ 49°, qishki quyoshturishida ≈ 26° ni tashkil qiladi.
| Hol | Balandlik h |
|---|---|
| δ < φ (yuqori kulminatsiya, zenitdan janubda) | h = 90° – φ + δ |
| δ > φ (zenitdan shimolda) | h = 90° + φ – δ |
| pastki kulminatsiya (botmaydigan yulduz) | h = φ + δ – 90° |
Quyosh paneli o‘rnatuvchi usta panelni egib qo‘yadi, toki tushda nurlar unga imkon qadar tikka tushsin. Quyoshning tushdagi balandligi yozda yuqori, qishda past bo‘lgani uchun bir oz boshqacha egish kerak bo‘ladi. Bu balandlik kenglik va og‘ish bilan hisoblanadi.
Quyosh paneli o‘rnatuvchilari va me’morlar tushki Quyosh balandligini hisobga oladi, issiqxona quruvchilari tom qiyaligini tanlaydi, teleskop operatorlari yulduz eng baland nuqtaga chiqish vaqtini hisoblaydi.
Tushda deraza orqali xonaga tushgan yorug‘lik dog‘ining joyini polga belgilab qo‘ying va bir necha haftadan keyin yana tekshiring. Quyoshga bevosita qaramang.
Planetariy ilovasida o‘z shahringiz uchun uchta yorqin yulduzning yuqori kulminatsiya balandligini ko‘ring va formula bilan hisoblab solishtiring. Quyoshni kuzatmang.