☰ Mundarija · Astronomiya

Astronomik birliklar va Kepler qonunlari

Darslar 24–25 · 2 ta dars · M. Mamadazimov. Astronomiya 11-sinf, 1-nashr. «DAVR NASHRIYOTI» MCHJ, Toshkent, 2018
24

Astronomiyada uzunlik o‘lchov birliklari

Darslik: 41-bet
MaqsadAstronomik birlik, yorug‘lik yili va parsek orasidagi munosabatlarni bilish va masofalarni bir birlikdan ikkinchisiga o‘tkazish.
Yangi so‘zlar
yorug‘lik yili · light-yearparsek · parseckiloparsek · kiloparsecmegaparsek · megaparsec
Tushuntirish

Quyosh sistemasi ichida masofalar astronomik birlik (1 AB ≈ 149,6 mln km) bilan o‘lchanadi, yulduzlar orasida esa kattaroq birliklar kerak. Yorug‘lik yili – yorug‘likning bir yilda bosib o‘tgan masofasi: 1 yorug‘lik yili ≈ 9,46 · 10¹² km ≈ 63 240 AB. Parsek (pk) – yillik parallaksi 1″ bo‘lgan yulduzgacha masofa: 1 pk ≈ 206 265 AB ≈ 3,26 yorug‘lik yili ≈ 3,09 · 10¹³ km. Galaktika masshtabida kiloparsek (1 kpk = 1000 pk), Koinot masshtabida megaparsek (1 Mpk = 10⁶ pk) ishlatiladi. Masalan, Quyoshga eng yaqin yulduz Proksima Kentavra ≈ 4,24 yorug‘lik yili (≈ 1,3 pk) da; Somon Yo‘li diametri ≈ 100 000 yorug‘lik yili (≈ 30 kpk); Andromeda galaktikasi ≈ 2,5 mln yorug‘lik yili (≈ 0,78 Mpk) uzoqda. «X yorug‘lik yili uzoqda» degani – nur bizga X yilda yetib kelishini, ya’ni biz jismni X yil avvalgi holatida ko‘rishimizni bildiradi.

Namunalar
Yorug‘lik yili: 300 000 km/s · 365 · 24 · 3600 s = 9 460 800 000 000 km ≈ 9,46 · 10¹² km.
100 pk masofa 100 · 3,26 = 326 yorug‘lik yiliga teng; undan kelayotgan nur 326 yil oldin chiqqan.
Sinfda faoliyat

Soddalashtirilgan model: 1 yorug‘lik yili = 1 m deb olib, sinf devori bo‘ylab Quyoshga eng yaqin yulduz (≈ 4,2 m) va Sirius (≈ 8,6 m) uchun belgilar qo‘ying (rulet bilan, o‘tkir narsasiz).

Mashq
1
Yorug‘lik yili nima: vaqt birligimi yoki masofa birligimi?
2
300 000 km/s tezlikda yorug‘lik 1 soatda necha km yo‘l bosadi?
3
Sirius 2,7 pk uzoqlikda. Bu taxminan necha yorug‘lik yili (1 pk ≈ 3,26)? Natijani bir xonagacha yozing.
4
Nima uchun uzoq galaktikani ko‘rishimiz o‘tmishga qarashga o‘xshaydi?