Astronomiyada uzunlik o‘lchov birliklari
Quyosh sistemasi ichida masofalar astronomik birlik (1 AB ≈ 149,6 mln km) bilan o‘lchanadi, yulduzlar orasida esa kattaroq birliklar kerak. Yorug‘lik yili – yorug‘likning bir yilda bosib o‘tgan masofasi: 1 yorug‘lik yili ≈ 9,46 · 10¹² km ≈ 63 240 AB. Parsek (pk) – yillik parallaksi 1″ bo‘lgan yulduzgacha masofa: 1 pk ≈ 206 265 AB ≈ 3,26 yorug‘lik yili ≈ 3,09 · 10¹³ km. Galaktika masshtabida kiloparsek (1 kpk = 1000 pk), Koinot masshtabida megaparsek (1 Mpk = 10⁶ pk) ishlatiladi. Masalan, Quyoshga eng yaqin yulduz Proksima Kentavra ≈ 4,24 yorug‘lik yili (≈ 1,3 pk) da; Somon Yo‘li diametri ≈ 100 000 yorug‘lik yili (≈ 30 kpk); Andromeda galaktikasi ≈ 2,5 mln yorug‘lik yili (≈ 0,78 Mpk) uzoqda. «X yorug‘lik yili uzoqda» degani – nur bizga X yilda yetib kelishini, ya’ni biz jismni X yil avvalgi holatida ko‘rishimizni bildiradi.
| Birlik | Qiymati |
|---|---|
| 1 yorug‘lik yili | ≈ 9,46 · 10¹² km ≈ 63 240 AB |
| 1 parsek (pk) | ≈ 206 265 AB ≈ 3,26 yorug‘lik yili ≈ 3,09 · 10¹³ km |
| 1 kiloparsek | 1000 pk |
| 1 megaparsek | 10⁶ pk |
a = 1,52 a.b. → T = √(a³) = 1,87 yil
T² = 3,51 · a³ = 3,51 (T²/a³ = 1)
Toshkentdan Samarqandgacha masofani biz kilometrda aytamiz, millimetrda emas, chunki sonlar qulay bo‘lishi uchun birlik masofaga mos tanlanadi. Astronomlar ham shunday qiladi: Quyosh sistemasi uchun astronomik birlik, yulduzlar uchun yorug‘lik yili va parsek ishlatiladi. To‘g‘ri birlik raqamlarni o‘qishni osonlashtiradi.
Muhandislar o‘lchov birligini masalaga qarab tanlaydi, geograflar masofalarni xaritada kilometrda beradi, astronomlar yulduzlar orasidagi masofani yorug‘lik yili bilan ifodalaydi.
Uyingizdan maktabgacha masofani kilometr, metr va santimetrda yozing va qaysi birlik eng qulay ekanini, nima uchun shunday ekanini tushuntiring.
Soddalashtirilgan model: 1 yorug‘lik yili = 1 m deb olib, sinf devori bo‘ylab Quyoshga eng yaqin yulduz (≈ 4,2 m) va Sirius (≈ 8,6 m) uchun belgilar qo‘ying (rulet bilan, o‘tkir narsasiz).