ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Astronomiya

Astronomik birliklar va Kepler qonunlari

Darslar 24–25 · 2 ta dars · M. Mamadazimov. Astronomiya 11-sinf, 1-nashr. «DAVR NASHRIYOTI» MCHJ, Toshkent, 2018
24

Astronomiyada uzunlik o‘lchov birliklari

Darslik: 41-bet
MaqsadAstronomik birlik, yorug‘lik yili va parsek orasidagi munosabatlarni bilish va masofalarni bir birlikdan ikkinchisiga o‘tkazish.
Yangi so‘zlar
yorug‘lik yili · light-yearparsek · parseckiloparsek · kiloparsecmegaparsek · megaparsec
Tushuntirish

Quyosh sistemasi ichida masofalar astronomik birlik (1 AB ≈ 149,6 mln km) bilan o‘lchanadi, yulduzlar orasida esa kattaroq birliklar kerak. Yorug‘lik yili – yorug‘likning bir yilda bosib o‘tgan masofasi: 1 yorug‘lik yili ≈ 9,46 · 10¹² km ≈ 63 240 AB. Parsek (pk) – yillik parallaksi 1″ bo‘lgan yulduzgacha masofa: 1 pk ≈ 206 265 AB ≈ 3,26 yorug‘lik yili ≈ 3,09 · 10¹³ km. Galaktika masshtabida kiloparsek (1 kpk = 1000 pk), Koinot masshtabida megaparsek (1 Mpk = 10⁶ pk) ishlatiladi. Masalan, Quyoshga eng yaqin yulduz Proksima Kentavra ≈ 4,24 yorug‘lik yili (≈ 1,3 pk) da; Somon Yo‘li diametri ≈ 100 000 yorug‘lik yili (≈ 30 kpk); Andromeda galaktikasi ≈ 2,5 mln yorug‘lik yili (≈ 0,78 Mpk) uzoqda. «X yorug‘lik yili uzoqda» degani – nur bizga X yilda yetib kelishini, ya’ni biz jismni X yil avvalgi holatida ko‘rishimizni bildiradi.

BirlikQiymati
1 yorug‘lik yili≈ 9,46 · 10¹² km ≈ 63 240 AB
1 parsek (pk)≈ 206 265 AB ≈ 3,26 yorug‘lik yili ≈ 3,09 · 10¹³ km
1 kiloparsek1000 pk
1 megaparsek10⁶ pk
ko‘k — Yer (1 yil), qizil — sayyora(masofalar logarifmik shkalada)

a = 1,52 a.b. → T = √(a³) = 1,87 yil

T² = 3,51 · a³ = 3,51 (T²/a³ = 1)

💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Toshkentdan Samarqandgacha masofani biz kilometrda aytamiz, millimetrda emas, chunki sonlar qulay bo‘lishi uchun birlik masofaga mos tanlanadi. Astronomlar ham shunday qiladi: Quyosh sistemasi uchun astronomik birlik, yulduzlar uchun yorug‘lik yili va parsek ishlatiladi. To‘g‘ri birlik raqamlarni o‘qishni osonlashtiradi.

Kim ishlatadi

Muhandislar o‘lchov birligini masalaga qarab tanlaydi, geograflar masofalarni xaritada kilometrda beradi, astronomlar yulduzlar orasidagi masofani yorug‘lik yili bilan ifodalaydi.

Bugun sinab ko‘ring

Uyingizdan maktabgacha masofani kilometr, metr va santimetrda yozing va qaysi birlik eng qulay ekanini, nima uchun shunday ekanini tushuntiring.

Namunalar
Yorug‘lik yili: 300 000 km/s · 365 · 24 · 3600 s = 9 460 800 000 000 km ≈ 9,46 · 10¹² km.
100 pk masofa 100 · 3,26 = 326 yorug‘lik yiliga teng; undan kelayotgan nur 326 yil oldin chiqqan.
Sinfda faoliyat

Soddalashtirilgan model: 1 yorug‘lik yili = 1 m deb olib, sinf devori bo‘ylab Quyoshga eng yaqin yulduz (≈ 4,2 m) va Sirius (≈ 8,6 m) uchun belgilar qo‘ying (rulet bilan, o‘tkir narsasiz).

Mashq
1
Yorug‘lik yili nima: vaqt birligimi yoki masofa birligimi?
2
300 000 km/s tezlikda yorug‘lik 1 soatda necha km yo‘l bosadi?
3
Sirius 2,7 pk uzoqlikda. Bu taxminan necha yorug‘lik yili (1 pk ≈ 3,26)? Natijani bir xonagacha yozing.
4
Nima uchun uzoq galaktikani ko‘rishimiz o‘tmishga qarashga o‘xshaydi?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliMalikaning bitiruv tadqiqoti: A yoki B?Haftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →