ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Astronomiya

Quyosh aktivligi va ichki planetalar

Darslar 38–39 · 2 ta dars · M. Mamadazimov. Astronomiya 11-sinf, 1-nashr. «DAVR NASHRIYOTI» MCHJ, Toshkent, 2018
38

Quyosh aktivligi va uning Yerga ta’siri

Darslik: 68–70-betlar
MaqsadQuyosh aktivligi shakllarini (chaqnash, koronal massa otilishi) va ularning Yerga ta’sirini tushuntirish.
Yangi so‘zlar
chaqnash · flarekoronal massa otilishi · coronal mass ejectionmagnit bo‘roni · geomagnetic stormqutb yog‘dusi · aurora
Tushuntirish

Quyosh aktivligi – dog‘lar, chaqnashlar, protuberanetslar va tojdagi o‘zgarishlar majmui; uning manbayi Quyosh magnit maydoni. Chaqnash (flare) – magnit energiyaning daqiqalar ichida ajralishi, ko‘p rentgen va ultrabinafsha nur chiqaradi; nur Yerga ≈ 8 daqiqada yetib, radioaloqani buzishi mumkin. Koronal massa otilishi (KMO) – milliardlab tonna plazmaning 400–3000 km/s tezlik bilan otilishi; u Yerga 1–4 sutkada yetib, magnit bo‘ronini keltirib chiqaradi. Yer magnit maydoni (magnitosfera) bizni himoya qiladi, lekin zarralar qutblar yaqinida atmosferaga kirib, qutb yog‘dusini hosil qiladi; kuchli bo‘ronda yog‘du o‘rta kengliklarda ham ko‘rinadi (masalan, 2024-yil maydagi G5 darajali bo‘ron – so‘nggi yigirma yildagi eng kuchlisi). Kosmik ob-havo ta’siri: sun’iy yo‘ldoshlar va GPS buzilishi, havo qarshiligi ortishi, elektr tarmoqlarida ortiqcha tok (1989-yil Kvebek), astronavtlar va aviatsiya ekipajlari nurlanishi. Tarixdagi eng kuchli bo‘ron – 1859-yilgi Karrington hodisasi. Kosmik ob-havo bashorati bu xavflarni kamaytirishga xizmat qiladi.

💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Shimol yog‘dusini ko‘rishni istagan sayyohlar kosmik ob-havo xabarini kuzatadi: Quyoshdagi kuchli portlashdan bir necha kun o‘tib yog‘du kuchayishi mumkin. Shuning uchun ular sayohat kunini ogohlantirishga qarab tanlaydi.

Kim ishlatadi

Kosmik ob-havo prognozchilari ogohlantirish beradi, elektr tarmoqlari operatorlari yuklamani boshqaradi, aviakompaniya dispetcherlari qutb yo‘nalishlarini o‘zgartiradi.

Bugun sinab ko‘ring

Qutb yog‘dusi rasmini kitob yoki ensiklopediyadan topib, uning qaysi rangda va osmonning qaysi qismida ko‘rinishini yozing.

Namunalar
KMO tezligi 1000 km/s: 150 000 000 km ni 150 000 000 : 1000 = 150 000 s ≈ 42 soatda bosadi.
Chaqnash nuri 8 daqiqada, KMO esa 1–4 sutkada yetadi: shuning uchun avval radioaloqa buziladi, bir-ikki kundan so‘ng magnit bo‘roni boshlanadi.
Sinfda faoliyat

Kattalar bilan kosmik ob-havo bashorat xizmatlari (masalan, NOAA SWPC) veb-saytida joriy Kp indeksini va qutb yog‘dusi prognozini ko‘rib, uni daftarga yozing. Quyoshni kuzatish talab qilinmaydi.

Mashq
1
Koronal massa otilishi nima?
2
KMO 1500 km/s tezlikda 150 000 000 km yo‘lni necha sekundda bosadi?
3
Nima uchun qutb yog‘dusi qutblar yaqinida ko‘proq ko‘rinadi?
4
Kuchli magnit bo‘roni zamonaviy jamiyatga qanday xavf tug‘diradi?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliZarinaning shikoyat xatiHaftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →