ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Astronomiya

Oy, kalendarlar va tutilishlar

Darslar 15–17 · 3 ta dars · M. Mamadazimov. Astronomiya 11-sinf, 1-nashr. «DAVR NASHRIYOTI» MCHJ, Toshkent, 2018
17

Quyosh va Oy tutilishlari

Darslik: 29–30-betlar
MaqsadQuyosh va Oy tutilishlarining sabablari, turlari va kamdan-kam bo‘lish sababini tushuntirish hamda xavfsiz kuzatish qoidalarini bilish.
Yangi so‘zlar
Quyosh tutilishi · solar eclipseOy tutilishi · lunar eclipsesoya (umbra) · umbrasaros · Saros
Tushuntirish

Quyosh tutilishi yangi oyda, Oy Quyosh va Yer orasidan o‘tib, soyasini Yerga tushirganda sodir bo‘ladi; soya ichida to‘liq tutilish, yarim soyada qisman tutilish ko‘rinadi, Oy Yerdan uzoqroq bo‘lsa halqasimon tutilish bo‘ladi. Oy tutilishi to‘lin oyda, Oy Yerning soyasiga kirganda yuz beradi va Oy turgan joyda tungi yarimsharning hammasida ko‘rinadi. Tutilishlar har oy bo‘lmaydi, chunki Oy orbitasi ekliptikaga ≈ 5° og‘gan va uchrashuv faqat orbita ekliptikani kesadigan tugunlar yaqinida mumkin. Quyosh va Oy burchak diametrlari deyarli bir xil (≈ 0,5°), shuning uchun to‘liq tutilish kamdan-kam va tor yo‘lak bo‘ylab ko‘rinadi, uning to‘liq fazasi 7,5 daqiqagacha davom etadi. Tutilishlar taxminan 18 yil 11 kunlik saros davri bilan takrorlanadi. 2026-yil 12-avgustda Grenlandiya, Islandiya va Ispaniya bo‘ylab to‘liq Quyosh tutilishi bo‘ldi. Quyosh tutilishini faqat sertifikatlangan tutilish ko‘zoynagi (ISO 12312-2) yoki bilvosita usul – kichik teshikdan ekranga proyeksiya bilan kuzating – oddiy qora ko‘zoynak, rentgen plyonka, durbin va teleskop orqali qarash ko‘zni ko‘r qilib qo‘yadi; faqat to‘liq faza paytida (Quyosh to‘la yopilganda) himoyasiz qarash mumkin, Quyoshning birinchi chekkasi chiqishi bilan ko‘zoynak yana taqiladi.

!Diqqat!
Quyosh tutilishini faqat ISO 12312-2 sertifikatli ko‘zoynak yoki teshikdan tushgan tasvir orqali kuzating. Quyoshga qorong‘i ko‘zoynak, durbin yoki teleskop orqali qaramang!
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Quyosh tutilishidan bir necha hafta oldin maktab e’lon osadi: Quyoshga hech qachon qaramang, na ko‘z bilan, na qora ko‘zoynak, durbin yoki teleskop orqali. Bolalar tutilishning borishini sinfda fonar va to‘plar bilan yasalgan modelda yoki kitobdagi rasmda o‘rganadi. Tutilish oldindan hisoblangani uchun ogohlantirish o‘z vaqtida chiqadi.

Kim ishlatadi

Astronomlar tutilishlarni oldindan hisoblaydi, ilm-fan o‘qituvchilari xavfsizlik qoidalarini tushuntiradi, kitob va ko‘rsatuv muharrirlari tutilishni modellar va rasmlar bilan tushuntiradi.

Bugun sinab ko‘ring

Kichik sinf o‘quvchilari uchun «Quyoshga hech qachon qaramang» mavzusida uchta qoidali kichik e’lon yozing.

Namunalar
QuyoshYerOyquyuq – to‘la soya (umbra)punktir – yarim soya (penumbra)(masshtabsiz)
Yangi oy har oy bo‘ladi, lekin Oy orbitasi ≈ 5° og‘gani uchun u ko‘pincha Quyosh va Yer chizig‘idan yuqoridan yoki pastdan o‘tadi. Shuning uchun yiliga atigi 2–5 ta Quyosh tutilishi bo‘ladi.
QuyoshYerOyquyuq – to‘la soya (umbra)punktir – yarim soya (penumbra)(masshtabsiz)
Saros: tutilish bugun bo‘lsa, taxminan 18 yildan keyin yana shunga o‘xshash tutilish bo‘ladi; 2026 + 18 = 2044.
Sinfda faoliyat

Quyosh tutilishining xavfsiz modeli: qorong‘i xonada fonar (Quyosh), kichik to‘p (Oy) va katta to‘p (Yer) bilan soya hosil qiling; Oy to‘pni Yer ustidan o‘tkazib, to‘liq va qisman soyani ko‘rsating. Haqiqiy Quyoshga hech qachon qaramang.

Mashq
1
Quyosh tutilishi oyning qaysi fazasida bo‘ladi?
2
Oy tutilishi qaysi fazada bo‘ladi va u qaerdan ko‘rinadi?
3
Saros ≈ 18 yil. 2026-yildagi tutilishdan keyin 3 saros o‘tsa, necha yil o‘tadi?
4
Nima uchun Quyosh tutilishini oddiy qora ko‘zoynak orqali ko‘rish xavfli?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliAksiya e’loni va jamg‘armaHaftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →