☰ Mundarija · Astronomiya

Oy, kalendarlar va tutilishlar

Darslar 15–17 · 3 ta dars · M. Mamadazimov. Astronomiya 11-sinf, 1-nashr. «DAVR NASHRIYOTI» MCHJ, Toshkent, 2018
16

Musulmonlarning oy va quyosh hijriy kalendarlari

Darslik: 27–28-betlar
MaqsadHijriy oy va quyosh kalendarlarining tuzilishini, davomiyligini va kunlar farqini hisoblash.
Yangi so‘zlar
hijriy kalendar · Hijri calendarMuharram · Muharramoy kalendari · lunar calendarJaloliy · Jalali
Tushuntirish

Hijriy oy kalendari milodiy 622-yilda (1 Muharram, ≈ 16-iyul, Yuliy kalendari bo‘yicha) boshlangan va sof oy kalendari: 12 oy, har biri 29 yoki 30 kun, yil 354 yoki 355 kun. U quyosh yilidan ≈ 11 kun qisqa, shuning uchun oylar fasllar bo‘ylab siljib boradi va taxminan 33 yilda bir yil «yutib» ketadi. Oy boshi hilolni ko‘rish bo‘yicha belgilanadi yoki hisob-kitob (jadval) bo‘yicha: 30 yillik davrda 11 ta uzun yil bo‘ladi. Hijriy quyosh kalendari (bugun Eron va Afg‘onistonda qo‘llaniladi) Navro‘z, ya’ni bahorgi tengkunlikdan boshlanadi va fasllarga mos keladi; uning sanoq boshi ham 622-yil, tuzilishi esa XI asrdagi Jaloliy kalendariga asoslanadi. Ulug‘bek zijida turli kalendarlar (hijriy, xitoy-uyg‘ur va boshqalar) hisobi keltirilgan. Hozirgi (2026-yil oxiri) hijriy yil 1448-yil bo‘lib, u 2026-yil iyun oyida boshlangan.

Namunalar
12 oy: 6 · 30 + 6 · 29 = 354 kun; quyosh yili 365 kun bilan farq 365 – 354 = 11 kun.
33 yilda farq 33 · 11 = 363 kun, ya’ni deyarli bir to‘liq yil: 33 oy yili ≈ 32 quyosh yiliga teng.
Sinfda faoliyat

Hijriy-milodiy sanalarni o‘zgartiruvchi onlayn kalkulyator topib, tug‘ilgan kuningizning hijriy sanasini aniqlang va Muharram oyi milodiy kalendarda har yili qanday siljishini 5 yil uchun jadvalga yozing.

Mashq
1
Hijriy oy yili necha kundan iborat bo‘lishi mumkin?
2
Oy yili quyosh yilidan (365 kun) taxminan necha kun qisqa, agar oy yili 354 kun bo‘lsa?
3
Nima uchun hijriy oy kalendarida oylar har yili turli faslga to‘g‘ri keladi? (Faqat kalendar nuqtai nazaridan.)
4
Hijriy quyosh (Jaloliy asosidagi) kalendar oy kalendaridan nimasi bilan farq qiladi?