ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Astronomiya

Oy, kalendarlar va tutilishlar

Darslar 15–17 · 3 ta dars · M. Mamadazimov. Astronomiya 11-sinf, 1-nashr. «DAVR NASHRIYOTI» MCHJ, Toshkent, 2018
16

Musulmonlarning oy va quyosh hijriy kalendarlari

Darslik: 27–28-betlar
MaqsadHijriy oy va quyosh kalendarlarining tuzilishini, davomiyligini va kunlar farqini hisoblash.
Yangi so‘zlar
hijriy kalendar · Hijri calendarMuharram · Muharramoy kalendari · lunar calendarJaloliy · Jalali
Tushuntirish

Hijriy oy kalendari milodiy 622-yilda (1 Muharram, ≈ 16-iyul, Yuliy kalendari bo‘yicha) boshlangan va sof oy kalendari: 12 oy, har biri 29 yoki 30 kun, yil 354 yoki 355 kun. U quyosh yilidan ≈ 11 kun qisqa, shuning uchun oylar fasllar bo‘ylab siljib boradi va taxminan 33 yilda bir yil «yutib» ketadi. Oy boshi hilolni ko‘rish bo‘yicha belgilanadi yoki hisob-kitob (jadval) bo‘yicha: 30 yillik davrda 11 ta uzun yil bo‘ladi. Hijriy quyosh kalendari (bugun Eron va Afg‘onistonda qo‘llaniladi) Navro‘z, ya’ni bahorgi tengkunlikdan boshlanadi va fasllarga mos keladi; uning sanoq boshi ham 622-yil, tuzilishi esa XI asrdagi Jaloliy kalendariga asoslanadi. Ulug‘bek zijida turli kalendarlar (hijriy, xitoy-uyg‘ur va boshqalar) hisobi keltirilgan. Hozirgi (2026-yil oxiri) hijriy yil 1448-yil bo‘lib, u 2026-yil iyun oyida boshlangan.

0100200300400354365Qamariy Hijriy yilQuyosh yiliKunlar
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Muzeyda eski qo‘lyozma yonidagi yorliqda sana ikki taqvimda yozilgan. Tarixchi bu ikki sanani solishtiradi va oy yili quyosh yilidan taxminan bir necha kun qisqa ekanini bilgani uchun, farq har yili o‘zgarishini hisobga oladi. Shu sababli bir xil hodisaning ikki taqvimdagi sanalari bir-biriga doim mos kelmaydi.

Kim ishlatadi

Tarixchilar va arxivchilar eski hujjatlar sanasini bir taqvimdan ikkinchisiga o‘tkazadi, dasturchilar sana o‘zgartirgich dasturlarini yozadi, muzey xodimlari yorliqlarni tayyorlaydi.

Bugun sinab ko‘ring

Taqvimda shu oydagi to‘lin oy va yangi oy sanalarini toping va ikkita ketma-ket to‘lin oy orasida necha kun o‘tganini sanang.

Namunalar
12 oy: 6 · 30 + 6 · 29 = 354 kun; quyosh yili 365 kun bilan farq 365 – 354 = 11 kun.
33 yilda farq 33 · 11 = 363 kun, ya’ni deyarli bir to‘liq yil: 33 oy yili ≈ 32 quyosh yiliga teng.
Sinfda faoliyat

Hijriy-milodiy sanalarni o‘zgartiruvchi onlayn kalkulyator topib, tug‘ilgan kuningizning hijriy sanasini aniqlang va Muharram oyi milodiy kalendarda har yili qanday siljishini 5 yil uchun jadvalga yozing.

Mashq
1
Hijriy oy yili necha kundan iborat bo‘lishi mumkin?
2
Oy yili quyosh yilidan (365 kun) taxminan necha kun qisqa, agar oy yili 354 kun bo‘lsa?
3
Nima uchun hijriy oy kalendarida oylar har yili turli faslga to‘g‘ri keladi? (Faqat kalendar nuqtai nazaridan.)
4
Hijriy quyosh (Jaloliy asosidagi) kalendar oy kalendaridan nimasi bilan farq qiladi?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliAksiya e’loni va jamg‘armaHaftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →