ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Astronomiya

Osmon koordinatalari, xaritalar va yulduz kattaliklari

Darslar 6–8 · 3 ta dars · M. Mamadazimov. Astronomiya 11-sinf, 1-nashr. «DAVR NASHRIYOTI» MCHJ, Toshkent, 2018
8

Yulduzlarning ko‘rinma yulduz kattaliklari

Darslik: 14-bet
MaqsadKo‘rinma yulduz kattaligi shkalasini va Pogson formulasini tushuntirish hamda yorqinliklar nisbatini hisoblash.
Yangi so‘zlar
yulduz kattaligi · magnitudeko‘rinma kattalik · apparent magnitudeyoritilganlik · illuminance (flux)Pogson formulasi · Pogson’s relation
Tushuntirish

Qadimda Gipparx yulduzlarni 1 dan 6 gacha kattalik bo‘yicha guruhlagan: eng yorqinlari 1-kattalik, ko‘z zo‘rg‘a ko‘radigani 6-kattalik. 1856-yilda Pogson shkalani aniqlashtirdi: 5 kattalik farqi yoritilganlikning aniq 100 marta farqiga mos keladi, ya’ni 1 kattalik farqi 100^(1/5) ≈ 2,512 marta. Formula: m₁ – m₂ = –2,5 · lg(E₁/E₂), bunda E – yulduzdan Yer sirtiga tushuvchi yoritilganlik. Eng yorqin jismlarning kattaligi manfiy: Sirius ≈ –1,46, to‘lin Oy ≈ –12,7, Quyosh ≈ –26,7; Vega taxminan 0 deb olinadi, Qutb yulduzi ≈ 2. Qorong‘i osmonda ko‘z bilan taxminan 6-kattalikkacha, durbin bilan 9-kattalikkacha, katta teleskoplar bilan esa 30-kattalik atrofigacha ko‘rinadi.

Ko‘rinma yulduz kattaligi
JismKattalik (m)
Quyosh–26,7
To‘lin Oy–12,7
Sirius–1,46
Vega0
Qutb yulduzi2
Ko‘z (qorong‘i osmon)6
Durbin9
Katta teleskoplar30
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Zilzila kuchi, tovush balandligi va yulduz yorqinligi — uchalasi ham qadamma-qadam o‘sishda har bir qadam qiymatni bir necha marta ko‘paytiradigan shkalada o‘lchanadi. Shu sababli bir necha qadam katta farqni bildiradi. Yulduz kattaliklari shkalasi ham shunday tuzilgan.

Kim ishlatadi

Seysmologlar zilzila kuchini baholaydi, akustiklar shovqin darajasini o‘lchaydi, astronomlar yulduzlar yorqinligini taqqoslaydi.

Bugun sinab ko‘ring

Qog‘ozni yarim qilib buklashni takrorlang: har bir buklash qatlamlar sonini ikki baravar oshiradi. Beshinchi buklashdan keyin necha qatlam bo‘lishini oldindan hisoblab, sinab ko‘ring.

Namunalar
ƒFormula
m₁ – m₂ = –2,5 · lg(E₁/E₂)
5 kattalik farqi = 100 marta yorug‘lik farqi
Yulduzlar kattaligi 3 va 8: farq 5 kattalik, demak 3-kattalikli yulduz 8-kattalikliga nisbatan 100 marta yorqinroq.
Kattalik farqi 10 bo‘lsa, yorqinliklar nisbati 100 · 100 = 10 000 ga teng (ikkita 5 kattalik qadami).
Sinfda faoliyat

Faqat kunduz uchun mos: sinfda lampochka va fotoselli lyuksmetr (yoki telefon ilovasi) bilan lampadan 1 m va 2 m masofada yoritilganlik farqini o‘lchang (teskari kvadrat qonuni). Quyoshga qaramang; lampani kattalar yoqadi.

Mashq
1
Kattaligi 1 bo‘lgan yulduz 6-kattalikli yulduzdan necha marta yorqin?
2
Kattalik farqi 15 bo‘lsa, yorqinliklar nisbati qancha? (100 · 100 · 100)
3
Qaysi biri yorqinroq: –1,46 kattalikli Sirius yoki 2 kattalikli Qutb yulduzi? Sababini ayting.
4
Nima uchun Quyoshning kattaligi manfiy va –26,7 kabi katta qiymatda?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliJasur oilasi uchun shakl tanloviHaftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →