Yulduzlarning ko‘rinma yulduz kattaliklari
Qadimda Gipparx yulduzlarni 1 dan 6 gacha kattalik bo‘yicha guruhlagan: eng yorqinlari 1-kattalik, ko‘z zo‘rg‘a ko‘radigani 6-kattalik. 1856-yilda Pogson shkalani aniqlashtirdi: 5 kattalik farqi yoritilganlikning aniq 100 marta farqiga mos keladi, ya’ni 1 kattalik farqi 100^(1/5) ≈ 2,512 marta. Formula: m₁ – m₂ = –2,5 · lg(E₁/E₂), bunda E – yulduzdan Yer sirtiga tushuvchi yoritilganlik. Eng yorqin jismlarning kattaligi manfiy: Sirius ≈ –1,46, to‘lin Oy ≈ –12,7, Quyosh ≈ –26,7; Vega taxminan 0 deb olinadi, Qutb yulduzi ≈ 2. Qorong‘i osmonda ko‘z bilan taxminan 6-kattalikkacha, durbin bilan 9-kattalikkacha, katta teleskoplar bilan esa 30-kattalik atrofigacha ko‘rinadi.
| Jism | Kattalik (m) |
|---|---|
| Quyosh | –26,7 |
| To‘lin Oy | –12,7 |
| Sirius | –1,46 |
| Vega | 0 |
| Qutb yulduzi | 2 |
| Ko‘z (qorong‘i osmon) | 6 |
| Durbin | 9 |
| Katta teleskoplar | 30 |
Zilzila kuchi, tovush balandligi va yulduz yorqinligi — uchalasi ham qadamma-qadam o‘sishda har bir qadam qiymatni bir necha marta ko‘paytiradigan shkalada o‘lchanadi. Shu sababli bir necha qadam katta farqni bildiradi. Yulduz kattaliklari shkalasi ham shunday tuzilgan.
Seysmologlar zilzila kuchini baholaydi, akustiklar shovqin darajasini o‘lchaydi, astronomlar yulduzlar yorqinligini taqqoslaydi.
Qog‘ozni yarim qilib buklashni takrorlang: har bir buklash qatlamlar sonini ikki baravar oshiradi. Beshinchi buklashdan keyin necha qatlam bo‘lishini oldindan hisoblab, sinab ko‘ring.
Faqat kunduz uchun mos: sinfda lampochka va fotoselli lyuksmetr (yoki telefon ilovasi) bilan lampadan 1 m va 2 m masofada yoritilganlik farqini o‘lchang (teskari kvadrat qonuni). Quyoshga qaramang; lampani kattalar yoqadi.