☰ Mundarija · Astronomiya

Osmon koordinatalari, xaritalar va yulduz kattaliklari

Darslar 6–8 · 3 ta dars · M. Mamadazimov. Astronomiya 11-sinf, 1-nashr. «DAVR NASHRIYOTI» MCHJ, Toshkent, 2018
8

Yulduzlarning ko‘rinma yulduz kattaliklari

Darslik: 14-bet
MaqsadKo‘rinma yulduz kattaligi shkalasini va Pogson formulasini tushuntirish hamda yorqinliklar nisbatini hisoblash.
Yangi so‘zlar
yulduz kattaligi · magnitudeko‘rinma kattalik · apparent magnitudeyoritilganlik · illuminance (flux)Pogson formulasi · Pogson’s relation
Tushuntirish

Qadimda Gipparx yulduzlarni 1 dan 6 gacha kattalik bo‘yicha guruhlagan: eng yorqinlari 1-kattalik, ko‘z zo‘rg‘a ko‘radigani 6-kattalik. 1856-yilda Pogson shkalani aniqlashtirdi: 5 kattalik farqi yoritilganlikning aniq 100 marta farqiga mos keladi, ya’ni 1 kattalik farqi 100^(1/5) ≈ 2,512 marta. Formula: m₁ – m₂ = –2,5 · lg(E₁/E₂), bunda E – yulduzdan Yer sirtiga tushuvchi yoritilganlik. Eng yorqin jismlarning kattaligi manfiy: Sirius ≈ –1,46, to‘lin Oy ≈ –12,7, Quyosh ≈ –26,7; Vega taxminan 0 deb olinadi, Qutb yulduzi ≈ 2. Qorong‘i osmonda ko‘z bilan taxminan 6-kattalikkacha, durbin bilan 9-kattalikkacha, katta teleskoplar bilan esa 30-kattalik atrofigacha ko‘rinadi.

Namunalar
Yulduzlar kattaligi 3 va 8: farq 5 kattalik, demak 3-kattalikli yulduz 8-kattalikliga nisbatan 100 marta yorqinroq.
Kattalik farqi 10 bo‘lsa, yorqinliklar nisbati 100 · 100 = 10 000 ga teng (ikkita 5 kattalik qadami).
Sinfda faoliyat

Faqat kunduz uchun mos: sinfda lampochka va fotoselli lyuksmetr (yoki telefon ilovasi) bilan lampadan 1 m va 2 m masofada yoritilganlik farqini o‘lchang (teskari kvadrat qonuni). Quyoshga qaramang; lampani kattalar yoqadi.

Mashq
1
Kattaligi 1 bo‘lgan yulduz 6-kattalikli yulduzdan necha marta yorqin?
2
Kattalik farqi 15 bo‘lsa, yorqinliklar nisbati qancha? (100 · 100 · 100)
3
Qaysi biri yorqinroq: –1,46 kattalikli Sirius yoki 2 kattalikli Qutb yulduzi? Sababini ayting.
4
Nima uchun Quyoshning kattaligi manfiy va –26,7 kabi katta qiymatda?