ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Astronomiya

Osmon koordinatalari, xaritalar va yulduz kattaliklari

Darslar 6–8 · 3 ta dars · M. Mamadazimov. Astronomiya 11-sinf, 1-nashr. «DAVR NASHRIYOTI» MCHJ, Toshkent, 2018
7

Yulduzlarning xaritalari

Darslik: 13-bet
MaqsadYulduz xaritasi va planisferadan foydalanishni, yulduzlarning belgilanishini va qadimgi hamda zamonaviy yulduz kataloglarini bilish.
Yangi so‘zlar
yulduz xaritasi · star mapplanisfera · planispherekatalog · catalogueBayer belgilari · Bayer designations
Tushuntirish

Yulduz xaritasi osmon sferasini tekislikda tasvirlaydi: yulduzlar yorqinligiga qarab turli kattalikdagi nuqtalar bilan, turkumlar chiziqlar bilan ko‘rsatiladi, koordinata setkasi esa α va δ bo‘yicha beriladi. Planisfera – aylanuvchi yulduz xaritasi: soat va sana halqalarini moslashtirib, shu vaqtda ufq ustida qaysi turkumlar borligini ko‘rish mumkin. Turkum ichidagi yulduzlar yorqinligi bo‘yicha grek harflari bilan belgilanadi (Bayer, 1603): masalan, Vega – α Lyrae (Lira turkumining α si); ko‘pgina yulduzlarning arabcha nomlari bor (Altair, Aldebaran, Betelgeyze, Rigel), chunki o‘rta asr musulmon astronomlari ularni qayd etgan. Ulug‘bekning «Ziji Sultoniy»si (asosan taxminan 1437-yilda tugallangan) taxminan 1018 yulduzning koordinatalarini beradi; zamonaviy kataloglardan Hipparcos (1989–1993) taxminan 118 ming, Gaya kosmik teleskopi (2013-yil ishga tushgan) esa milliardlab yulduzning o‘rnini o‘lchagan.

1437Ziji Sultoniy: ≈ 1018 yulduz1603Bayer belgilari1989Hipparcos 118 ming2013Gaya
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Planetariy yo‘lboshchisi yorqin yulduzlardan birini ko‘rsatib, uning nomi «uchib borayotgan burgut» degan ma’noni anglatishini aytadi. Yulduz xaritasidagi har bir nom ortida kichik bir hikoya bor, yulduzning o‘zi esa har kecha o‘sha joyda turadi.

Kim ishlatadi

Planetariy yo‘lboshchilari yulduzlarni tanishtiradi, havaskor astronomlar yulduz xaritasidan o‘z kuzatuvini rejalaydi, til tarixchilari so‘zlarning kelib chiqishini o‘rganadi.

Bugun sinab ko‘ring

Kitobdan yoki o‘qituvchidan uchta yorqin yulduz (masalan, Aldebaran, Rigel, Deneb) nomining ma’nosini so‘rab daftarga yozing.

Namunalar
Bayer belgisi: Lira turkumining eng yorqin yulduzi α Lyrae, ya’ni Vega; ikkinchi yorqini β Lyrae deb belgilanadi.
Betelgeyze Orion turkumida, α ≈ 5 soat 55 daqiqa, δ ≈ +7°: xaritada koordinata setkasidan shu nuqtani topib, Orionning yelkasi ekanini ko‘rish mumkin.
Sinfda faoliyat

Planisfera yoki bepul planetariy ilovasi bilan bugungi kechada ufq ustidagi uchta turkumni aniqlang. Haqiqiy osmonda kuzatishni faqat kattalar hamrohligida va xavfsiz joyda o‘tkazing.

Mashq
1
Planisfera nima va u nimaga kerak?
2
Vega yulduzi Bayer bo‘yicha qanday belgilanadi?
3
Ulug‘bek katalogida taxminan nechta yulduz bor?
4
Nima uchun ko‘p yulduz nomlari arabcha?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliJasur oilasi uchun shakl tanloviHaftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →