☰ Mundarija · Astronomiya

Osmon koordinatalari, xaritalar va yulduz kattaliklari

Darslar 6–8 · 3 ta dars · M. Mamadazimov. Astronomiya 11-sinf, 1-nashr. «DAVR NASHRIYOTI» MCHJ, Toshkent, 2018
7

Yulduzlarning xaritalari

Darslik: 13-bet
MaqsadYulduz xaritasi va planisferadan foydalanishni, yulduzlarning belgilanishini va qadimgi hamda zamonaviy yulduz kataloglarini bilish.
Yangi so‘zlar
yulduz xaritasi · star mapplanisfera · planispherekatalog · catalogueBayer belgilari · Bayer designations
Tushuntirish

Yulduz xaritasi osmon sferasini tekislikda tasvirlaydi: yulduzlar yorqinligiga qarab turli kattalikdagi nuqtalar bilan, turkumlar chiziqlar bilan ko‘rsatiladi, koordinata setkasi esa α va δ bo‘yicha beriladi. Planisfera – aylanuvchi yulduz xaritasi: soat va sana halqalarini moslashtirib, shu vaqtda ufq ustida qaysi turkumlar borligini ko‘rish mumkin. Turkum ichidagi yulduzlar yorqinligi bo‘yicha grek harflari bilan belgilanadi (Bayer, 1603): masalan, Vega – α Lyrae (Lira turkumining α si); ko‘pgina yulduzlarning arabcha nomlari bor (Altair, Aldebaran, Betelgeyze, Rigel), chunki o‘rta asr musulmon astronomlari ularni qayd etgan. Ulug‘bekning «Ziji Sultoniy»si (asosan taxminan 1437-yilda tugallangan) taxminan 1018 yulduzning koordinatalarini beradi; zamonaviy kataloglardan Hipparcos (1989–1993) taxminan 118 ming, Gaya kosmik teleskopi (2013-yil ishga tushgan) esa milliardlab yulduzning o‘rnini o‘lchagan.

Namunalar
Bayer belgisi: Lira turkumining eng yorqin yulduzi α Lyrae, ya’ni Vega; ikkinchi yorqini β Lyrae deb belgilanadi.
Betelgeyze Orion turkumida, α ≈ 5 soat 55 daqiqa, δ ≈ +7°: xaritada koordinata setkasidan shu nuqtani topib, Orionning yelkasi ekanini ko‘rish mumkin.
Sinfda faoliyat

Planisfera yoki bepul planetariy ilovasi bilan bugungi kechada ufq ustidagi uchta turkumni aniqlang. Haqiqiy osmonda kuzatishni faqat kattalar hamrohligida va xavfsiz joyda o‘tkazing.

Mashq
1
Planisfera nima va u nimaga kerak?
2
Vega yulduzi Bayer bo‘yicha qanday belgilanadi?
3
Ulug‘bek katalogida taxminan nechta yulduz bor?
4
Nima uchun ko‘p yulduz nomlari arabcha?