ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Astronomiya

Kvazarlar, Koinot kengayishi va yirik tuzilma

Darslar 60–62 · 3 ta dars · M. Mamadazimov. Astronomiya 11-sinf, 1-nashr. «DAVR NASHRIYOTI» MCHJ, Toshkent, 2018
62

Galaktikalarning Koinotda taqsimlanishi

Darslik: 132–133-betlar
MaqsadGalaktikalarning to‘dalar, o‘ta to‘dalar, filamentlar va bo‘shliqlar kabi yirik masshtabdagi taqsimotini tushuntirish.
Yangi so‘zlar
galaktikalar to‘dasi · galaxy clustero‘ta to‘da · superclusterbo‘shliq · voidkosmik to‘r · cosmic web
Tushuntirish

Galaktikalar Koinotda tekis tarqalmagan: ular guruhlar (Mahalliy guruh ≈ 80 galaktika) va to‘dalar (Virgo to‘dasi ≈ 16,5 Mpk masofada, ≈ 1300–2000 galaktika) hosil qiladi. To‘dalar o‘ta to‘dalarga birlashadi: Mahalliy guruh Virgo o‘ta to‘dasiga, u esa yanada kattaroq Laniakea o‘ta to‘dasiga kiradi (≈ 160 Mpk, ≈ 10¹⁷ M☉). Katta masshtabda galaktikalar filamentlar va devorlar bo‘ylab joylashadi, ular orasida deyarli bo‘sh bo‘shliqlar (diametri o‘nlab–yuzlab Mpk) bor – bu kosmik to‘r (Great Wall, 1989). Taxminan ≳ 100–300 Mpk dan katta masshtabda Koinot bir jinsli va izotrop – kosmologik prinsip. To‘rning shakllanishida qorong‘i modda tortishishi hal qiluvchi, dastlabki zich joylar reliktli nurlanishdagi ≈ 10⁻⁵ qadar kichik notekisliklardan o‘sgan. Galaktikalar tezliklari va qizil siljishlar asosida 3D xaritalar (SDSS, DESI) tuziladi.

Mahalliy guruh(≈ 80 galaktika)Virgo to‘dasi(masofasi ≈ 16,5Mpk)Virgo o‘tato‘dasiLaniakea o‘tato‘dasi (≈ 160Mpk)
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Yer sun’iy yo‘ldoshidan olingan tungi suratda shaharlarning yorug‘ nuqtalari notekis joylashgan: ba’zi joylarda zich, ba’zi joylarda esa katta qorong‘i oraliqlar qoladi. Galaktikalar ham Koinotda notekis tarqalgan. Katta tuzilmani ko‘rish uchun uzoqdan qarash kerak.

Kim ishlatadi

Kosmologlar galaktikalar xaritasini tuzadi, geograflar aholi joylashuvini xaritalaydi, shaharsozlar tarmoqlarni rejalaydi.

Bugun sinab ko‘ring

Atlasdagi aholi zichligi xaritasida O‘zbekistonning zich va deyarli bo‘sh hududlarini toping va ularni uchta jumlada tasvirlang.

Namunalar
Virgo to‘dasi d ≈ 16,5 Mpk: 16,5 · 3,26 ≈ 54 mln yorug‘lik yili; Xabbl qonuni bo‘yicha v ≈ 70 · 16,5 = 1155 km/s.
Kosmik to‘rda filament bo‘ylab tezligi 70 km/s/Mpk · 100 Mpk = 7000 km/s farq – shuning uchun masofalarni qizil siljishdan xaritalash mumkin.
Sinfda faoliyat

Tuzilma modeli: yuvish gubkasining teshiklari bo‘shliq, devorlari filament deb o‘ylab, uni ustiga mayda sepiluvchi material (tuz yoki kul) sepib, galaktika tarqalishini muhokama qiling. Xavfsiz material ishlating.

Mashq
1
Mahalliy guruh qaysi o‘ta to‘daga kiradi?
2
100 Mpk uzoqlikdagi galaktika v = 70 · 100 km/s. Natija necha km/s?
3
Kosmologik prinsip nima?
4
Nima uchun galaktikalar xaritasini qizil siljish bo‘yicha tuzish mumkin?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliMaktabga xayrlashuv sovg‘asiHaftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →