Kvazarlar, Koinot kengayishi va yirik tuzilma

Galaktikalar Koinotda tekis tarqalmagan: ular guruhlar (Mahalliy guruh ≈ 80 galaktika) va to‘dalar (Virgo to‘dasi ≈ 16,5 Mpk masofada, ≈ 1300–2000 galaktika) hosil qiladi. To‘dalar o‘ta to‘dalarga birlashadi: Mahalliy guruh Virgo o‘ta to‘dasiga, u esa yanada kattaroq Laniakea o‘ta to‘dasiga kiradi (≈ 160 Mpk, ≈ 10¹⁷ M☉). Katta masshtabda galaktikalar filamentlar va devorlar bo‘ylab joylashadi, ular orasida deyarli bo‘sh bo‘shliqlar (diametri o‘nlab–yuzlab Mpk) bor – bu kosmik to‘r (Great Wall, 1989). Taxminan ≳ 100–300 Mpk dan katta masshtabda Koinot bir jinsli va izotrop – kosmologik prinsip. To‘rning shakllanishida qorong‘i modda tortishishi hal qiluvchi, dastlabki zich joylar reliktli nurlanishdagi ≈ 10⁻⁵ qadar kichik notekisliklardan o‘sgan. Galaktikalar tezliklari va qizil siljishlar asosida 3D xaritalar (SDSS, DESI) tuziladi.