Koinotning kengayishi. Xabbl qonuni
Uzoq galaktikalar spektrlarining chiziqlari qizilga siljigan: z = Δλ / λ (kichik z da v ≈ c · z). 1929-yilda Xabbl (Lemetr 1927-yilda ham) galaktikalar bizdan masofasiga proporsional tezlik bilan uzoqlashishini topdi: v = H₀ · d, bunda H₀ ≈ 70 km/s/Mpk (turli o‘lchashlar 67–73 oralig‘ida – «Xabbl taranglik»). Bu galaktikalar fazo ichida uchib ketayotgani emas, fazoning o‘zi kengayayotganini bildiradi; tortishish bilan bog‘langan sistemalar (Galaktika, Mahalliy guruh) kengaymaydi. 1/H₀ ≈ 14 mlrd yil – Koinot yoshiga yaqin; zamonaviy o‘lchashlar yoshni ≈ 13,8 mlrd yil deb beradi. Katta portlash nazariyasi dalillari: kengayish, 1965-yilda topilgan reliktli nurlanish (≈ 2,725 K, Penzias va Vilson), vodorod va geliyning kuzatilayotgan nisbati. Koinot tarkibi: ≈ 5 % oddiy modda, ≈ 27 % qorong‘i modda, ≈ 68 % qorong‘i energiya; 1998-yilda kengayish tezlashayotgani aniqlangan.
Yo‘lda o‘tib ketayotgan mashinaning signali yaqinlashganda baland, uzoqlashganda past eshitiladi: manba uzoqlashsa tovush to‘lqini cho‘ziladi. Galaktikalar uzoqlashganda ularning nuri ham cho‘zilib, spektr chiziqlari qizil tomonga siljiydi, shunga qarab ularning tezligi baholanadi.
Kartograflar xaritalarni masshtab bilan o‘zgartiradi, dizaynerlar tasvirlarni kattalashtiradi, kosmologlar Koinotning kengayish tezligini o‘lchaydi.
Uyingizdan yoki hovlidan yo‘lga chiqmasdan, o‘tib ketayotgan mashina tovushini tinglang va u yaqinlashganda hamda uzoqlashganda tovush balandligi qanday o‘zgarishini yozing.
Shar to‘ldirib kengayish modeli: kattalar bilan ballon yuziga markerda nuqtalar qo‘yib, uni shishiring – hamma nuqtalar bir-biridan uzoqlashadi, uzoqroqlari tezroq. Bu Xabbl qonunining modeli.