Koinotning kengayishi. Xabbl qonuni
Uzoq galaktikalar spektrlarining chiziqlari qizilga siljigan: z = Δλ / λ (kichik z da v ≈ c · z). 1929-yilda Xabbl (Lemetr 1927-yilda ham) galaktikalar bizdan masofasiga proporsional tezlik bilan uzoqlashishini topdi: v = H₀ · d, bunda H₀ ≈ 70 km/s/Mpk (turli o‘lchashlar 67–73 oralig‘ida – «Xabbl taranglik»). Bu galaktikalar fazo ichida uchib ketayotgani emas, fazoning o‘zi kengayayotganini bildiradi; tortishish bilan bog‘langan sistemalar (Galaktika, Mahalliy guruh) kengaymaydi. 1/H₀ ≈ 14 mlrd yil – Koinot yoshiga yaqin; zamonaviy o‘lchashlar yoshni ≈ 13,8 mlrd yil deb beradi. Katta portlash nazariyasi dalillari: kengayish, 1965-yilda topilgan reliktli nurlanish (≈ 2,725 K, Penzias va Vilson), vodorod va geliyning kuzatilayotgan nisbati. Koinot tarkibi: ≈ 5 % oddiy modda, ≈ 27 % qorong‘i modda, ≈ 68 % qorong‘i energiya; 1998-yilda kengayish tezlashayotgani aniqlangan.
Shar to‘ldirib kengayish modeli: kattalar bilan ballon yuziga markerda nuqtalar qo‘yib, uni shishiring – hamma nuqtalar bir-biridan uzoqlashadi, uzoqroqlari tezroq. Bu Xabbl qonunining modeli.