ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Astronomiya

Kvazarlar, Koinot kengayishi va yirik tuzilma

Darslar 60–62 · 3 ta dars · M. Mamadazimov. Astronomiya 11-sinf, 1-nashr. «DAVR NASHRIYOTI» MCHJ, Toshkent, 2018
61

Koinotning kengayishi. Xabbl qonuni

Darslik: 130–131-betlar
MaqsadXabbl qonunini (v = H·d) va qizil siljish (z) ni qo‘llash, Koinot kengayishi, Katta portlash dalillari va Koinot yoshini tushuntirish.
Yangi so‘zlar
Xabbl qonuni · Hubble’s lawqizil siljish · redshiftreliktli nurlanish · cosmic microwave backgroundqorong‘i energiya · dark energy
Tushuntirish

Uzoq galaktikalar spektrlarining chiziqlari qizilga siljigan: z = Δλ / λ (kichik z da v ≈ c · z). 1929-yilda Xabbl (Lemetr 1927-yilda ham) galaktikalar bizdan masofasiga proporsional tezlik bilan uzoqlashishini topdi: v = H₀ · d, bunda H₀ ≈ 70 km/s/Mpk (turli o‘lchashlar 67–73 oralig‘ida – «Xabbl taranglik»). Bu galaktikalar fazo ichida uchib ketayotgani emas, fazoning o‘zi kengayayotganini bildiradi; tortishish bilan bog‘langan sistemalar (Galaktika, Mahalliy guruh) kengaymaydi. 1/H₀ ≈ 14 mlrd yil – Koinot yoshiga yaqin; zamonaviy o‘lchashlar yoshni ≈ 13,8 mlrd yil deb beradi. Katta portlash nazariyasi dalillari: kengayish, 1965-yilda topilgan reliktli nurlanish (≈ 2,725 K, Penzias va Vilson), vodorod va geliyning kuzatilayotgan nisbati. Koinot tarkibi: ≈ 5 % oddiy modda, ≈ 27 % qorong‘i modda, ≈ 68 % qorong‘i energiya; 1998-yilda kengayish tezlashayotgani aniqlangan.

d, Mpkv, km/s25507510012515025005000750010 0000100; 7000
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Yo‘lda o‘tib ketayotgan mashinaning signali yaqinlashganda baland, uzoqlashganda past eshitiladi: manba uzoqlashsa tovush to‘lqini cho‘ziladi. Galaktikalar uzoqlashganda ularning nuri ham cho‘zilib, spektr chiziqlari qizil tomonga siljiydi, shunga qarab ularning tezligi baholanadi.

Kim ishlatadi

Kartograflar xaritalarni masshtab bilan o‘zgartiradi, dizaynerlar tasvirlarni kattalashtiradi, kosmologlar Koinotning kengayish tezligini o‘lchaydi.

Bugun sinab ko‘ring

Uyingizdan yoki hovlidan yo‘lga chiqmasdan, o‘tib ketayotgan mashina tovushini tinglang va u yaqinlashganda hamda uzoqlashganda tovush balandligi qanday o‘zgarishini yozing.

Namunalar
H₀ = 70 km/s/Mpk: d = 100 Mpk bo‘lgan galaktika v = 70 · 100 = 7000 km/s tezlik bilan uzoqlashadi.
z = 0,014: v ≈ 300 000 · 0,014 = 4200 km/s, shuning uchun d = v : H₀ = 4200 : 70 = 60 Mpk.
Sinfda faoliyat

Shar to‘ldirib kengayish modeli: kattalar bilan ballon yuziga markerda nuqtalar qo‘yib, uni shishiring – hamma nuqtalar bir-biridan uzoqlashadi, uzoqroqlari tezroq. Bu Xabbl qonunining modeli.

Mashq
1
Xabbl qonuni nimani ifodalaydi?
2
H₀ = 70; d = 200 Mpk bo‘lsa v necha km/s? (70 · 200)
3
Galaktika tezligi 21 000 km/s. Masofa necha Mpk? (21 000 : 70)
4
Nima uchun reliktli nurlanish Katta portlash dalili hisoblanadi?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliMaktabga xayrlashuv sovg‘asiHaftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →