ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Astronomiya

Astronomik birliklar va Kepler qonunlari

Darslar 24–25 · 2 ta dars · M. Mamadazimov. Astronomiya 11-sinf, 1-nashr. «DAVR NASHRIYOTI» MCHJ, Toshkent, 2018
25

Kepler qonunlari

Darslik: 41–42-betlar
MaqsadKepler qonunlarini ta’riflash va uchinchi qonun (T² / a³ = const) hamda perigeliy va afeliy masofalari bo‘yicha masalalar yechish.
Yangi so‘zlar
ellips · ellipseperigeliy · perihelionafeliy · aphelionkatta yarim o‘q · semi-major axis
Tushuntirish

Yoxann Kepler Tixo Brage kuzatuvlari asosida 1609-yilda dastlabki ikkita, 1619-yilda uchinchi qonunni bayon etdi. Birinchi qonun: har bir planeta Quyosh atrofida ellips bo‘ylab harakatlanadi, Quyosh uning fokuslaridan birida turadi; ellipsning katta yarim o‘qi a, ekssentrisiteti e bo‘lsa, Quyoshga eng yaqin masofa (perigeliy) q = a(1 – e), eng uzoq masofa (afeliy) Q = a(1 + e). Ikkinchi qonun: planetani Quyosh bilan tutashtiruvchi radius-vektor teng vaqtlarda teng yuzalarni chizadi, shuning uchun planeta perigeliyda tez, afeliyda sekin harakatlanadi. Uchinchi qonun: planetalar yulduz davrlari kvadratlarining nisbati orbitalar katta yarim o‘qlari kublarining nisbatiga teng, T₁² / T₂² = a₁³ / a₂³; T yillarda, a AB larda o‘lchansa, Quyosh atrofidagi jismlar uchun T² = a³. Yerning orbitasi deyarli doira (e ≈ 0,017): perigeliy ≈ 3-yanvarda (147 mln km), afeliy ≈ 4-iyulda (152 mln km), shuning uchun fasllar masofadan emas, o‘qning og‘ishidan.

xy−8−7−6−5−4−3−2−1123−5−4−3−2−1123450S₁S₂☉
ko‘k — Yer (1 yil), qizil — sayyora(masofalar logarifmik shkalada)

a = 5,2 a.b. → T = √(a³) = 11,86 yil

T² = 140,61 · a³ = 140,61 (T²/a³ = 1)

💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Muz ustida aylanayotgan uchuvchi qo‘llarini yozganda sekin, tanasiga yaqin olib kelganda tezroq aylanadi. Planeta ham Quyoshga yaqinlashganda tezlashadi, uzoqlashganda sekinlashadi. Tezlik masofaga bog‘liq: bu Kepler ikkinchi qonunining kundalik ko‘rinishi.

Kim ishlatadi

Yo‘ldosh konstruktorlari orbita balandligi va aylanish davrini bog‘laydi, aloqa muhandislari antennalarni yo‘naltiradi, kosmik missiya rejalashtiruvchilari uchirish orbitasini tanlaydi.

Bugun sinab ko‘ring

Ipning uchiga yengil narsani (masalan, qog‘ozdan yasalgan kichik to‘pcha) bog‘lab, ipni mahkam ushlab, kichik tebranishlar bilan 10 marta tebranishiga ketgan vaqtni soniyalarda sanang; so‘ng ipni ikki barobar qisqartirib yana sanang. Tebranish davri ip uzunligiga bog‘liq, Kepler qonunida orbita davri orbita o‘lchamiga bog‘liq bo‘lganidek.

Namunalar
Asteroidning katta yarim o‘qi a = 4 AB: T² = a³ = 4 · 4 · 4 = 64, demak T = 8 yil.
xy−3−2−11−2−1120☉q = 1Q = 3
Kometa a = 2 AB, e = 0,5: perigeliy q = 2 · (1 – 0,5) = 1 AB, afeliy Q = 2 · (1 + 0,5) = 3 AB; T² = 8, T ≈ 2,8 yil.
Sinfda faoliyat

Karton ustida ellips chizing: ip halqasini ikki do‘stingiz ikki barmog‘i bilan ushlab turadi (fokuslar), uchinchisi qalam bilan ipni tarang tortib chizadi. Fokuslar orasini o‘zgartirib, ekssentrisitet shaklga qanday ta’sir qilishini kuzating. O‘tkir buyumlar ishlatilmaydi.

Mashq
1
Kepler birinchi qonunini ayting.
2
Jismning orbitasi uchun a = 25 AB. T necha yil? (T² = 25³ = 15625)
3
Orbita uchun a = 10 AB, e = 0,6. Perigeliy va afeliyni toping.
4
Nima uchun Yer yanvarda (perigeliyda) tezroq harakatlanadi, lekin Shimoliy yarimsharda qish?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliMalikaning bitiruv tadqiqoti: A yoki B?Haftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →