☰ Mundarija · Astronomiya

Parallaks va jismlar o‘lchamlari

Darslar 22–23 · 2 ta dars · M. Mamadazimov. Astronomiya 11-sinf, 1-nashr. «DAVR NASHRIYOTI» MCHJ, Toshkent, 2018
23

Quyosh sistemasi jismlarining radiuslarini aniqlash

Darslik: 39–40-betlar
MaqsadJismning burchak o‘lchami va masofasidan uning chiziqli radiusini hisoblash hamda Yer radiusini aniqlashning tarixiy usullarini bilish.
Yangi so‘zlar
burchak diametri · angular diameterchiziqli radius · linear radiusEratosfen usuli · Eratosthenes’s methodBeruniy usuli · Biruni’s method
Tushuntirish

Jismning burchak radiusi ρ va masofasi D ma’lum bo‘lsa, chiziqli radius r = D · sin ρ ≈ D · ρ (ρ radianda). Quyosh va Oyning burchak diametrlari ≈ 0,5° (Quyosh ≈ 32′, Oy ≈ 31′), shuning uchun Quyosh radiusi ≈ 696 000 km (Yernikidan ≈ 109 marta katta), Oy radiusi ≈ 1737 km (Yerning ≈ 0,27 qismi). Yer radiusini qadimda Eratosfen (miloddan avvalgi III asr) Iskandariya va Siyena shaharlari orasidagi masofa va Quyosh nurlari burchagi farqidan aniqlagan. Beruniy (XI asr boshida, hozirgi Pokistondagi Pind Dadan Xon yaqinidagi Nandana qal’asi tog‘ida) tog‘ balandligi va ufq pasayishi burchagini o‘lchab Yer radiusini ≈ 6340 km deb topgan – hozirgi o‘rtacha 6371 km ga juda yaqin. Beruniy usulida tog‘ balandligi h va ufqning pasayish burchagi θ bo‘yicha R = h · cos θ / (1 – cos θ) hisoblanadi.

Namunalar
Eratosfen usuli: ikki shahar orasida 800 km, burchak farqi 7,2°. To‘liq aylana 360° : 7,2° = 50 marta katta, ya’ni uzunlik 800 · 50 = 40 000 km.
Quyosh burchak diametri 32′ = 32 / 3438 rad ≈ 0,0093; D = 150 mln km bo‘lsa diametr ≈ 150 · 0,0093 ≈ 1,4 mln km, radius ≈ 0,7 mln km.
Sinfda faoliyat

Kattalar bilan: quyosh nuri yo‘q kunda 10 sm li koptokni xonaning narigi chetida ushlab turib, uning burchak diametrini chizg‘ich va ipdan yasalgan uchburchak orqali baholang (burchak ≈ diametr / masofa). Quyoshga qarash man etiladi.

Mashq
1
Burchak o‘lchami va masofadan chiziqli radius qanday topiladi?
2
Ikki shahar 1000 km oralig‘ida, burchak farqi 9°. Yer aylanasi necha km? (1000 · 360 : 9)
3
Beruniy Yer radiusini taxminan qancha deb topgan va hozirgi qiymatdan farqi?
4
Nima uchun Quyosh va Oy burchak o‘lchamlari deyarli teng, lekin haqiqiy o‘lchamlari juda farq qiladi?