Yerning o‘z o‘qi atrofida aylanishiga dalillar. Fuko mayatnigi
1851-yilda fransuz fizigi Leon Fuko Parijda uzun ipli og‘ir mayatnik osib, uning tebranish tekisligi yer sirtiga nisbatan sekin burilishini ko‘rsatdi. Mayatnik tebranish tekisligini o‘zgartirmaydi, aslida esa uning ostidagi Yer aylanadi; shuning uchun kuzatuvchiga tekislik burilayotganday tuyuladi. Geografik kenglik φ bo‘lgan joyda to‘liq burilish davri T = 24 soat / sin φ; qutbda T = 24 soat, ekvatorda mayatnik tekisligi burilmaydi. Boshqa dalillar: Yerning qutblardan siqilganligi (ekvatorial radius ≈ 6378 km, qutbiy ≈ 6357 km), Koriolis kuchi tufayli shamollar va siklonlarning burilishi, daryo qirg‘oqlarining yuvilishida ko‘rinadigan ta’sir, va raketalarni sharq tomonga uchirish orqali Yerning aylanish tezligidan foydalanish. Yer ekvatorida aylanish tezligi taxminan 1670 km/soat, Toshkent kengligida (≈ 41°) esa ancha kam.
Raketa uchirish maydonlari ko‘pincha ekvatorga yaqin tanlanadi, chunki Yer sharqqa qarab aylanadi va ekvatorda eng tez harakatlanadi. Raketa sharqqa uchirilsa, Yerning aylanishi unga qo‘shimcha tezlik beradi va yoqilg‘i tejaladi.
Meteorologlar siklonlar yo‘lini bashorat qiladi, uchuvchilar va dengizchilar uzoq marshrutni hisoblaganda Yer aylanishini hisobga oladi, raketa muhandislari ko‘pincha sharqqa qarab uchiradi.
Qog‘oz likopchani sherigingiz sekin aylantirib turganda, markazdan chetga to‘g‘ri chiziq chizishga urinib ko‘ring. Chiziq egrilanadi: aylanayotgan sirt ustidagi harakat shunday ko‘rinadi.
Fuko tajribasini uyda bajarishga urinmang (og‘ir yuk xavfli). Buning o‘rniga Internetdagi yoki muzeydagi mayatnik yozuvini kattalar bilan ko‘ring va tekislik burilishini qayd eting.