ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Astronomiya

Astronomiyaga kirish. Osmonning sutkalik harakati

Darslar 1–3 · 3 ta dars · M. Mamadazimov. Astronomiya 11-sinf, 1-nashr. «DAVR NASHRIYOTI» MCHJ, Toshkent, 2018
3

Yerning o‘z o‘qi atrofida aylanishiga dalillar. Fuko mayatnigi

Darslik: 7-bet
MaqsadYer aylanishining dalillarini va Fuko mayatnigi tajribasini tushuntirish hamda mayatnik tebranish tekisligining burilish davrini hisoblash.
Yangi so‘zlar
Fuko mayatnigi · Foucault pendulumtebranish tekisligi · plane of swingKoriolis kuchi · Coriolis forcequtb siqiqligi · polar flattening
Tushuntirish

1851-yilda fransuz fizigi Leon Fuko Parijda uzun ipli og‘ir mayatnik osib, uning tebranish tekisligi yer sirtiga nisbatan sekin burilishini ko‘rsatdi. Mayatnik tebranish tekisligini o‘zgartirmaydi, aslida esa uning ostidagi Yer aylanadi; shuning uchun kuzatuvchiga tekislik burilayotganday tuyuladi. Geografik kenglik φ bo‘lgan joyda to‘liq burilish davri T = 24 soat / sin φ; qutbda T = 24 soat, ekvatorda mayatnik tekisligi burilmaydi. Boshqa dalillar: Yerning qutblardan siqilganligi (ekvatorial radius ≈ 6378 km, qutbiy ≈ 6357 km), Koriolis kuchi tufayli shamollar va siklonlarning burilishi, daryo qirg‘oqlarining yuvilishida ko‘rinadigan ta’sir, va raketalarni sharq tomonga uchirish orqali Yerning aylanish tezligidan foydalanish. Yer ekvatorida aylanish tezligi taxminan 1670 km/soat, Toshkent kengligida (≈ 41°) esa ancha kam.

ƒFormula
T = 24 / sin φ
T – to‘liq burilish davri (soat), φ – geografik kenglik
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Raketa uchirish maydonlari ko‘pincha ekvatorga yaqin tanlanadi, chunki Yer sharqqa qarab aylanadi va ekvatorda eng tez harakatlanadi. Raketa sharqqa uchirilsa, Yerning aylanishi unga qo‘shimcha tezlik beradi va yoqilg‘i tejaladi.

Kim ishlatadi

Meteorologlar siklonlar yo‘lini bashorat qiladi, uchuvchilar va dengizchilar uzoq marshrutni hisoblaganda Yer aylanishini hisobga oladi, raketa muhandislari ko‘pincha sharqqa qarab uchiradi.

Bugun sinab ko‘ring

Qog‘oz likopchani sherigingiz sekin aylantirib turganda, markazdan chetga to‘g‘ri chiziq chizishga urinib ko‘ring. Chiziq egrilanadi: aylanayotgan sirt ustidagi harakat shunday ko‘rinadi.

Namunalar
φ, °T, soat15304560759020406080100030°; 48
Kenglik 30° da sin 30° = 0,5, shuning uchun T = 24 : 0,5 = 48 soat. 12 soatda tekislik 360° · 12 : 48 = 90° ga buriladi.
Qutbda mayatnik tekisligi 24 soatda 360° burilgani uchun bir soatda 360 : 24 = 15° buriladi.
Sinfda faoliyat

Fuko tajribasini uyda bajarishga urinmang (og‘ir yuk xavfli). Buning o‘rniga Internetdagi yoki muzeydagi mayatnik yozuvini kattalar bilan ko‘ring va tekislik burilishini qayd eting.

Mashq
1
Fuko mayatnigi nimani isbotlaydi?
2
Mayatnik tekisligi kenglik 30° da to‘liq burilishi uchun necha soat kerak? (T = 24 / sin φ, sin 30° = 0,5)
3
Yer aylanishining yana ikkita dalilini ayting.
4
Nima uchun ekvatorda Fuko mayatnigi tekisligi burilmaydi?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliBitiruvchi yilining birinchi rejasiHaftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →