ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Astronomiya

Astronomiyaga kirish. Osmonning sutkalik harakati

Darslar 1–3 · 3 ta dars · M. Mamadazimov. Astronomiya 11-sinf, 1-nashr. «DAVR NASHRIYOTI» MCHJ, Toshkent, 2018
2

Yoritgichlarning sutkalik ko‘rinma harakatlari. Yulduz turkumlari

Darslik: 6-bet
MaqsadOsmonning sutkalik ko‘rinma aylanishi sababini tushuntirish, yulduz turkumlarini va qutb yulduzini tanish hamda yulduzlarning burchak siljishini hisoblash.
Yangi so‘zlar
sutkalik harakat · daily motionyulduz turkumi · constellationQutb yulduzi · Pole Star (Polaris)yulduz sutkasi · sidereal day
Tushuntirish

Kechasi yulduzlar sharqdan chiqib, g‘arbga botadi va butun osmon go‘yo ko‘rinmas o‘q atrofida aylanadi; aslida bu Yerning o‘z o‘qi atrofida g‘arbdan sharqqa aylanishining ko‘rinma natijasidir. Osmon bir to‘liq aylanishi uchun yulduzlarga nisbatan 23 soat 56 daqiqa 4 soniya, ya’ni bir yulduz sutkasi ketadi; bir soatda yulduzlar taxminan 15° ga siljiydi (360° : 24). Shimoliy osmon qutbi yaqinida joylashgan Qutb yulduzi (Polyaris, Kichik Ayiq turkumida) deyarli joyidan siljimaydi, shuning uchun u shimolni topishga yordam beradi. Yulduz turkumi – osmonning chegaralari aniq belgilangan bo‘lagi; Xalqaro astronomiya ittifoqi 1922–1930-yillarda 88 ta turkumni tasdiqlagan. O‘rta kengliklarda Kichik Ayiq, Kassiopeya va Katta Ayiqning «cho‘michi» («Yettiqaroqchi») kabi yulduzlar butun tun bo‘yi ufqdan pastga tushmaydi, Orion esa qishda yaxshi ko‘rinadi.

P – Qutb yulduzi1 soatda 15°P
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Qadimda cho‘pon tunda mol qo‘riqlab, ufq ustidan chiqqan yorqin yulduz soat sayin balandlashganini ko‘rar va vaqtni shunga qarab bilar edi. Siljish bir tekis bo‘lgani uchun yulduz qancha ko‘tarilganiga qarab tunning qancha qismi o‘tganini bilish mumkin. Teleskoplar ham shu tezlikda teskari tomonga burilib, yulduzni ko‘rish maydonida ushlab turadi.

Kim ishlatadi

Teleskop operatorlari yulduzni kuzatishda uni kuzatib boradi, dengizchilar va uchuvchilar asrlar davomida yulduzlar siljishidan foydalangan, rasmga olish muxlislari yulduz izlarini suratga oladi.

Bugun sinab ko‘ring

Kattalar bilan uyda, deraza yoki hovlidan yorqin yulduzni tom chekkasi yoki daraxtga nisbatan belgilang va bir soatdan keyin qayerga ko‘chganini ko‘ring. Tunda yolg‘iz tashqariga chiqmang.

Namunalar
Yulduzlar 3 soatda necha gradusga siljiydi? 15° × 3 = 45°.
SutkaDavomiyligi
Yulduz sutkasi23 soat 56 daqiqa 4 soniya
Oddiy sutka24 soat
Farq≈ 3 daqiqa 56 soniya
Yulduz sutkasi 23 soat 56 daqiqa 4 soniya, oddiy sutka 24 soat. Farq 24 soat – 23 soat 56 daqiqa 4 soniya ≈ 3 daqiqa 56 soniya, shu sababli bir yil davomida yulduz osmoni har kecha taxminan 4 daqiqa oldinroq chiqadi.
Sinfda faoliyat

Kechqurun katta kishi hamrohligida Katta Ayiq «cho‘michi»ning ikki chetki yulduzidan chiziq o‘tkazib, Qutb yulduzini toping. Bir soat o‘tgach «cho‘mich» o‘rni qanchaga o‘zgarganini qayd qiling. Kechki kuzatishni faqat kattalar hamrohligida o‘tkazing.

Mashq
1
Yulduzlarning sutkalik ko‘rinma harakati nimaning natijasi?
2
Yulduzlar 4 soatda necha gradusga siljiydi?
3
Xalqaro astronomiya ittifoqi nechta yulduz turkumini tasdiqlagan?
4
Nima uchun Qutb yulduzi butun tun deyarli joyidan siljimaydi?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliBitiruvchi yilining birinchi rejasiHaftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →