Yoritgichlarning sutkalik ko‘rinma harakatlari. Yulduz turkumlari
Kechasi yulduzlar sharqdan chiqib, g‘arbga botadi va butun osmon go‘yo ko‘rinmas o‘q atrofida aylanadi; aslida bu Yerning o‘z o‘qi atrofida g‘arbdan sharqqa aylanishining ko‘rinma natijasidir. Osmon bir to‘liq aylanishi uchun yulduzlarga nisbatan 23 soat 56 daqiqa 4 soniya, ya’ni bir yulduz sutkasi ketadi; bir soatda yulduzlar taxminan 15° ga siljiydi (360° : 24). Shimoliy osmon qutbi yaqinida joylashgan Qutb yulduzi (Polyaris, Kichik Ayiq turkumida) deyarli joyidan siljimaydi, shuning uchun u shimolni topishga yordam beradi. Yulduz turkumi – osmonning chegaralari aniq belgilangan bo‘lagi; Xalqaro astronomiya ittifoqi 1922–1930-yillarda 88 ta turkumni tasdiqlagan. O‘rta kengliklarda Kichik Ayiq, Kassiopeya va Katta Ayiqning «cho‘michi» («Yettiqaroqchi») kabi yulduzlar butun tun bo‘yi ufqdan pastga tushmaydi, Orion esa qishda yaxshi ko‘rinadi.
Qadimda cho‘pon tunda mol qo‘riqlab, ufq ustidan chiqqan yorqin yulduz soat sayin balandlashganini ko‘rar va vaqtni shunga qarab bilar edi. Siljish bir tekis bo‘lgani uchun yulduz qancha ko‘tarilganiga qarab tunning qancha qismi o‘tganini bilish mumkin. Teleskoplar ham shu tezlikda teskari tomonga burilib, yulduzni ko‘rish maydonida ushlab turadi.
Teleskop operatorlari yulduzni kuzatishda uni kuzatib boradi, dengizchilar va uchuvchilar asrlar davomida yulduzlar siljishidan foydalangan, rasmga olish muxlislari yulduz izlarini suratga oladi.
Kattalar bilan uyda, deraza yoki hovlidan yorqin yulduzni tom chekkasi yoki daraxtga nisbatan belgilang va bir soatdan keyin qayerga ko‘chganini ko‘ring. Tunda yolg‘iz tashqariga chiqmang.
| Sutka | Davomiyligi |
|---|---|
| Yulduz sutkasi | 23 soat 56 daqiqa 4 soniya |
| Oddiy sutka | 24 soat |
| Farq | ≈ 3 daqiqa 56 soniya |
Kechqurun katta kishi hamrohligida Katta Ayiq «cho‘michi»ning ikki chetki yulduzidan chiziq o‘tkazib, Qutb yulduzini toping. Bir soat o‘tgach «cho‘mich» o‘rni qanchaga o‘zgarganini qayd qiling. Kechki kuzatishni faqat kattalar hamrohligida o‘tkazing.