Darslar 4–5 · 2 ta dars · B. To‘xliyev, B. Karimov, K. Usmonova. Adabiyot: o‘rta ta’lim muassasalarining 11-sinfi va o‘rta maxsus, kasb-hunar ta’limi muassasalarining o‘quvchilari uchun darslik-majmua, 1–2-qismlar. 1-nashr. «O‘zbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy nashriyoti, Toshkent, 2018
5
«Devonu lug‘ot at-turk» (parchalar)
Darslik: 1-qism, 54–55-betlar
Maqsad«Devon»dagi she’riy parchalarning mavzu va tasvir vositalarini aniqlash.
Yangi so‘zlar
munozara · debate poem, a dispute between two charactersjonlantirish · personificationsifatlash · epithetqo‘shug‘ · an old word for a poem or song
Tushuntirish
Darslikda «Devonu lug‘ot at-turk»dan olingan to‘rtliklar berilgan: ularda yigitlarni ovga va mevaga safarbar qilish, qishdan bahorga o‘tishdagi tabiat o‘zgarishlari, mehmondo‘st va jasur kishining o‘limi, go‘zal yor tasviri va qo‘ni-qo‘shniga yaxshilik qilish haqidagi nasihat uchraydi. «Qish va Bahor» to‘rtliklarida ikki fasl bir-biriga qarshi chiqadigan tirik qahramonlar sifatida ko‘rsatiladi; bu usul jonlantirish deyiladi va munozara janrining eng qadimgi namunasi sanaladi. «Bulnar meni ulas ko‘z...» to‘rtligida yorning ko‘zi, xoli va yuzi sifatlashlar bilan bezatilgan. Bu parchalarning ko‘pi barmoq vaznida, a-a-a-b qofiyalanishida yozilgan, ayrim namunalar esa aruzning ba’zi ko‘rinishlariga to‘g‘ri keladi. Shu bois «Devon» qadimgi turkiy xalqlarning turmushi, e’tiqodi va she’riy shakllarini ko‘rsatadigan qimmatli yodgorlik hisoblanadi.
Namunalar
Misol: «Qish va Bahor» to‘rtliklarida qish bahorga qarab maqtanadi va ikkalasi bir-biriga yomon qarashadi. Fasllarga odamga xos xatti-harakat berilgani uchun bu jonlantirishdir.
Misol: Yorning ko‘zini «xumor», xolini «qora», yuzini «qizil» deb ta’riflash sifatlash bo‘ladi, chunki bu so‘zlar narsaning belgisini ko‘rsatadi.
Sinfda faoliyat
O‘zingiz bahor yoki qishni «bahsga kirishtirib», to‘rt qatorli (a-a-a-b qofiyali) kichik matn yozing: har fasl bittadan fikr aytsin.
Mashq
1
«Devon»dagi to‘rtliklar qanday mavzularni qamrab oladi?
Mehnat va ov, tabiat, qahramon vafoti, ishq va yorning go‘zalligi, axloqiy nasihat.
2
Jonlantirish nima va u «Qish va Bahor» to‘rtliklarida qanday ko‘rinadi?
Narsa yoki hodisaga odam xislati berilishi; qish va bahor jang qilayotgan, maqtanayotgan insonlar kabi tasvirlanadi.
3
Quyidagi parchada qaysi vosita ishlatilgan: «qora xolli, xumor ko‘zli yor»?
Sifatlash, chunki so‘zlar yorning belgilarini aniqlab beradi.
4
Nima uchun «Qish va Bahor» munozarasi janr tarixida muhim?
U munozara janrining bizga ma’lum eng qadimgi namunasi bo‘lib, keyingi asrlardagi munozaralarga yo‘l ochgan.