Darslar 44–45 · 2 ta dars · B. To‘xliyev, B. Karimov, K. Usmonova. Adabiyot: o‘rta ta’lim muassasalarining 11-sinfi va o‘rta maxsus, kasb-hunar ta’limi muassasalarining o‘quvchilari uchun darslik-majmua, 1–2-qismlar. 1-nashr. «O‘zbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy nashriyoti, Toshkent, 2018
45
«Ruhlar isyoni» dostoni haqida
Darslik: 2-qism, 76–79-betlar
Maqsad«Ruhlar isyoni» dostoni haqida darslikdagi tahlilni o‘qib, tarixiy asos, yozilish sabablari va g‘oyalarini muhokama qilish.
Yangi so‘zlar
mustamlakachilik · colonialismtarixiy asos · historical basisg‘oyaviy-badiiy tahlil · analysis of idea and artramz · symbol
Tushuntirish
Darslikka ko‘ra, doston Nazrul Islomning qahramonona va fojiali taqdiriga bag‘ishlangan va shoir uning achchiq qismati orqali o‘z dardini ifodalagan, chunki o‘sha davrda O‘zbekiston ham sobiq Ittifoq tarkibida bo‘lib, xalqning erki o‘z qo‘lida emas, so‘z erkinligi cheklangan, milliy qadriyatlar va ma’rifatparvarlar qatag‘onga uchragan edi. «Isyon qo‘shig‘i»da Nazrul Islom hind xalqini asriy qullikka qarshi uyg‘onishga chaqiradi, ammo olomon uni anglamaydi va bu mustamlakachilarga qo‘l keladi; shoir ozodlikdan mahrum etiladi. Uchinchi bobda uning onasiga murojaati inson tuyg‘ularini ishonarli ochadi, shoir esa tushkunlikka tushmay, yurt ozod bo‘lishiga ishonadi. So‘nggi bobda orzu ushaladi, biroq tutqunlikdagi azoblar uni bu kunlardan benasib qiladi. Darslik dostonni XX asr o‘zbek dostonlarining eng sara namunalaridan biri deb baholaydi.
Namunalar
Misol: Muallif Hindiston misolida o‘z davri dardini ifodalashi – ramzli ifoda: bir xalq taqdiri orqali boshqa xalq dardi ko‘rsatiladi.
Misol: Olomonning shoirni anglamagani fojiali ziddiyat: u xalq uchun kurashadi, xalq esa unga qarshi chiqadi.
Sinfda faoliyat
Guruh taqdimoti: to‘rt guruh to‘rtta bobni oladi va har biri ikki daqiqali taqdimotda mazmun, kayfiyat va asosiy obrazni ko‘rsatadi.
Mashq
1
Muallif nima uchun aynan Nazrul Islom taqdiriga murojaat qilgan?
Chunki bu orqali o‘z davrining – erk va so‘z erkinligi cheklangan, milliy qadriyatlar toptalgan sharoitning – dardini ifodalash mumkin edi.
2
Doston oxirida orzu ro‘yobga chiqqani, ammo shoir uning quvonchini sezolmasligi qanday fojia yaratadi?
Eng katta orzu amalga oshadi, biroq shoir azoblar tufayli undan bahramand bo‘lolmaydi: bu qahramonlik narxining og‘irligini ko‘rsatadi.
3
«Tutqunlikda» bobida shoir qanday umid bildiradi?
Yurtining ozod bo‘lishiga va onasi tinchligiga umid qiladi.
4
Dostonning ayni davr o‘quvchisi uchun saboqini o‘z so‘zlaringiz bilan ayting.
Erk va adolat uchun halol kurash, xalq birligi, so‘z erkinligining qadri va fidoyilik narxini unutmaslik.