Darslar 42–43 · 2 ta dars · B. To‘xliyev, B. Karimov, K. Usmonova. Adabiyot: o‘rta ta’lim muassasalarining 11-sinfi va o‘rta maxsus, kasb-hunar ta’limi muassasalarining o‘quvchilari uchun darslik-majmua, 1–2-qismlar. 1-nashr. «O‘zbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy nashriyoti, Toshkent, 2018
43
«Ruhlar isyoni» (dostondan parcha)
Darslik: 2-qism, 64–73-betlar
Maqsad«Ruhlar isyoni» dostonidan parcha mazmunini, Nazrul Islom obrazini va asosiy g‘oyalarini tushunish.
«Ruhlar isyoni» dostoni (1978–1979) bengal shoiri Nazrul Islomning taqdiriga bag‘ishlangan; parchada «Isyon qo‘shig‘i», «G‘alayon», «Tutqunlikda» va «Ozodlik» nomli boblar bor. Birinchi bobda Nazrul Islom shoir bo‘lib tug‘iladi, yoshlikda ishq va vatan dardi bilan yashaydi, mustamlaka ezgan Hindiston uchun «Isyon qo‘shig‘i»ni yozadi va uning isyonkor ruhi hamma uchun qulay emasligi aytiladi. «G‘alayon» bobida 1926-yil Kalkuttada hindu va musulmonlar o‘rtasida to‘qnashuvlar bo‘ladi; shoir ularni qardoshlikka, haqiqiy dushman – bosqinchi ekanini anglashga chorlaydi, ammo uni g‘alayon sababchisi deb ayblab, qamoqqa oladilar. «Tutqunlikda» bobida u onasiga ko‘ngil ochib, o‘zini gunohkor deb bilmaydi va yurti ozod bo‘lishiga ishonadi. «Ozodlik»da yurt mustaqil bo‘ladi, shoir esa uzoq yillar dunyodan begona holda yashab, uning quvonchini tuya olmaydi. Darslik uni mustamlakachilik zulmi va so‘z erkinligi cheklangan davr bilan bog‘laydi.
Namunalar
Misol: «Isyon qo‘shig‘i»da inson Himolay singari baland qadr egasi deb ulug‘lanadi – bu qo‘shiq xalqni uyg‘onishga chaqiruvchi bosh ohang.
Misol: «G‘alayon»da shoir olomon qarshisida «Bizlar axir birodarmiz» degan g‘oyani ilgari suradi – qardoshlik va ichki nizoning foydasi bosqinchiga ekanini ko‘rsatadi.
Sinfda faoliyat
Bobma-bob jadval: to‘rt bobning vaqti, joyi, asosiy voqeasi va Nazrul Islom his-tuyg‘usini bir jadvalda yozing.
Mashq
1
Doston kimning taqdiriga bag‘ishlangan va qachon yozilgan?
Bengal shoiri Nazrul Islomning; 1978–1979-yillarda.
2
«G‘alayon» bobida shoir olomonga qanday da’vat bilan murojaat qiladi?
Nizoni to‘xtatib, birodarlik va birlikka; haqiqiy dushman bosqinchi ekanini anglashga.
3
«Tutqunlikda» bobida shoir onasi oldida qaysi «gunoh»ni tan oladi?
Onasiga g‘am keltirgani va uning yonida bo‘la olmagani, farzandlik burchini bajara olmagani.
4
Doston nega «Ruhlar isyoni» deb nomlangan bo‘lishi mumkin? O‘z fikringizni asoslang.
Chunki asarda jismoniy erkinlikdan mahrum bo‘lsa-da, shoir ruhining va xalq ruhining isyoni, adolat va erkka intilishi tasvirlanadi.