Darslar 28–29 · 2 ta dars · B. To‘xliyev, B. Karimov, K. Usmonova. Adabiyot: o‘rta ta’lim muassasalarining 11-sinfi va o‘rta maxsus, kasb-hunar ta’limi muassasalarining o‘quvchilari uchun darslik-majmua, 1–2-qismlar. 1-nashr. «O‘zbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy nashriyoti, Toshkent, 2018
29
Masnu’ she’r
Darslik: 1-qism, 178–180-betlar
MaqsadMasnu’ she’r nima ekanini va uning tuzilishini Boburning misoli orqali tushunish.
Yangi so‘zlar
masnu’ · artful, ornatemurabba’ · square formmusoviyat tarafayn · equal on both sidessan’atli she’r · poem with a special form
Tushuntirish
«Masnu’» arabcha so‘z bo‘lib, «san’atli, sersan’at» degani; masnu’ she’rni ham gorizontal, ham vertikal o‘qish mumkin. U murabba’ (to‘rtburchak) yoki musoviyat tarafayn (ikki tomoni teng) deb ham yuritiladi. Darslikda Boburning ikki namunasi berilgan: birinchisi jadvalda to‘rt ustun va to‘rt qatorga joylashtirilgan, so‘zlar gorizontal va vertikal bo‘ylab bir xil o‘qiladi; ikkinchisida to‘rt misrali she’rda birinchi misradagi so‘zlar oxirgi misrada, ikkinchi misradagi so‘zlar uchinchi misrada teskari tartibda takrorlanadi. Faqat ikkita ibora o‘rni o‘zgarmay qoladi. Bunday she’r yozish shoirdan til boyligini, vazn va qofiyani juda yaxshi bilishni talab qiladi, shuning uchun u Bobur mahoratining belgisi hisoblanadi.
Namunalar
Misol: To‘rtta qator va to‘rtta ustundan iborat jadvalda har bir so‘z ikki yo‘nalishda ham kerakli joyda turishi uchun shoir so‘zlarni juda aniq tanlaydi.
Misol: Ikkinchi namunada birinchi misra so‘zlari oxirgi misrada orqaga qarab o‘qiladi – bu aks-o‘qish asosidagi san’atning ko‘rinishi.
Sinfda faoliyat
Mini-ijod: to‘rt so‘zdan iborat ibora tuzing va uni teskari o‘qiganda ham mazmunli bo‘lishi uchun so‘zlarni joylang. Natijani sinfda ko‘rsating.
Mashq
1
«Masnu’» so‘zi nimani anglatadi?
Arabcha «san’atli, sersan’at».
2
Masnu’ she’rning asosiy belgisi nima?
Uni ham gorizontal, ham vertikal o‘qish mumkinligi, ya’ni ikki tomonlama tuzilishi.
3
Bobur keltirgan ikkinchi namunada misralar qanday bog‘langan?
Birinchi misradagi so‘zlar oxirgi misrada teskari tartibda takrorlanadi; ikkinchi va uchinchi misralar ham shunday.
4
Nega masnu’ she’r yozish yuksak mahorat talab qiladi?
Chunki so‘zlar ma’no, vazn va qofiyaga mos bo‘lishi bilan birga ikki yo‘nalishda ham to‘g‘ri joylashishi kerak.