Darslar 3–4 · 2 ta dars · N. I. Taylaqov (umumiy muharrir), A. B. Axmedov, M. D. Pardayeva, A. A. Abdug‘aniyev, U. M. Mirsanov. Informatika va axborot texnologiyalari, 10-sinf, 1-nashr. «Extremum-Press», Toshkent, 2017
4
Sodda va murakkab funksiyalarning grafiklari
Darslik: 12–14-betlar
MaqsadFunksiya qiymatlari jadvalini tuzadi va tarqoq diagrammaning silliq chiziqli turi bilan grafik chizadi.
Yangi so‘zlar
tarqoq diagramma · scatter chart: a chart whose points have numeric x and y valuessilliq chiziqli grafik · smooth line: the points are joined by a curved line instead of straight piecesargument qadami · step: the constant difference between neighbouring x valuesradian · radian: the unit of angle that Excel trig functions expect, 180° = π radians
Tushuntirish
Funksiya grafigini chizish uchun avval x qiymatlarining jadvali tuziladi: boshlang‘ich qiymat va o‘zgarmas qadam yoziladi, qolganlarini avtoto‘ldirish davom ettiradi. Keyingi qatorga y uchun formula bir marta yoziladi, nisbiy murojaat uni barcha x larga nusxalaydi. Ikkala qatorni belgilab, Insert yorlig‘ida Charts guruhidan «Scatter» ni, so‘ng «Scatter with Smooth Lines» turini tanlang: bu diagrammada x o‘qi haqiqiy sonli o‘q hisoblanadi. Oddiy «Line» diagramma esa x qiymatlarini matn yorlig‘i deb qaraydi va ularni bir xil oraliqda joylaydi, qadam teng bo‘lmasa, grafik buziladi. Diagramma nomi va o‘qlar nomi diagramma elementlari orqali qo‘shiladi. Koeffitsiyentlarni alohida kataklarga yozib absolut murojaat bilan ulasangiz, ularni o‘zgartirganda grafik darhol qayta chiziladi. Excelda SIN, COS, TAN burchakni radianda kutadi, shuning uchun gradusni RADIANS() bilan o‘tkazing.
Namunalar
y = x² – 4x + 3, x = –1 dan 5 gacha, qadam 1. B2 ga =A2^2-4*A2+3 yozilsa, y qiymatlari 8, 3, 0, –1, 0, 3, 8 bo‘ladi. Grafik – parabola: uchi (2; –1), x o‘qini 1 va 3 nuqtalarda kesadi.
y = sin x, x = 0 dan 6 gacha, qadam 0,5: formula =SIN(A2). x = 3 da y ≈ 0,1411, x = 3,5 da y ≈ –0,3508; ishora almashgani uchun grafik x o‘qini 3 va 3,5 orasida (π ≈ 3,14 da) kesadi.
Sinfda faoliyat
«Grafikni taxmin qil»: o‘qituvchi y = x² – 4x + 3 ning faqat uchta nuqtasini ko‘rsatadi; juftliklar qolgan nuqtalarni daftarda hisoblab, so‘ng Excelda chizilgan grafik bilan solishtiradi.
Mashq
1
y = x² – 4x + 3 funksiyasining x = 5 dagi qiymati nimaga teng?
8
2
Funksiya grafigini chizish uchun qaysi diagramma turi mos?
Silliq chiziqli tarqoq diagramma (Scatter with Smooth Lines)
3
Excelda 30° burchak sinusini qanday yozasiz va natija nima?
=SIN(RADIANS(30)); 0,5
4
Nima uchun x qadami teng bo‘lmaganda «Line» diagramma grafikni buzadi?
U x qiymatlarini matn yorlig‘i deb olib, bir xil oraliqda joylashtiradi, haqiqiy masofani hisobga olmaydi.