ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Informatika

Dasturlash tarixi va Delphi muhiti

Darslar 35–36 · 2 ta dars · N. I. Taylaqov (umumiy muharrir), A. B. Axmedov, M. D. Pardayeva, A. A. Abdug‘aniyev, U. M. Mirsanov. Informatika va axborot texnologiyalari, 10-sinf, 1-nashr. «Extremum-Press», Toshkent, 2017
35

Ilovalar yaratishning zamonaviy usullari

Darslik: 79–83-betlar
MaqsadDasturlash usullarining rivojlanish bosqichlarini (mashina kodi, assembler, yuqori darajadagi tillar, tuzilmaviy, obyektli, vizual va umumlashgan dasturlash) ketma-ket aytadi va Delphi o‘rnini tushuntiradi.
Yangi so‘zlar
assembler · assembler: a language with short names for processor commandstranslyator · translator: a program that converts program text into machine codeobyektli dasturlash · object-oriented programming: programs built from objects with properties and methodsvizual dasturlash · visual programming: building an application by placing ready objects in a window
Tushuntirish

Eng birinchi dasturlar mikroprotsessor buyruqlarining raqamli ketma-ketligi, ya’ni mashina kodi ko‘rinishida yozilgan; bunda xato topish juda qiyin bo‘lgan. Assembler buyruqlarga qisqa nomlar berib, ishni yengillashtirdi, lekin dastur baribir bitta protsessor turiga bog‘liq edi. Yuqori darajadagi tillarda yozuv odam tiliga yaqinlashdi va translyator matnni mashina kodiga o‘girdi; tuzilmaviy dasturlashda esa katta masala protseduralar va funksiyalarga bo‘lindi, shuning uchun bir dasturda bir necha dasturchi ishlay oldi. Obyektli dasturlash ma’lumot va uni qayta ishlash usullarini bitta obyektga birlashtirdi: masalan, oyna obyektida kenglik, balandlik (xossalar) va ochish, yopish (usullar) bor. Vizual dasturlashda tayyor obyektlar (tugma, yozuv, kiritish maydoni) oynaga sichqoncha bilan joylanadi va xossalari sozlanadi, dastur matnining katta qismini muhit o‘zi yozadi. Keyingi bosqich – umumlashgan dasturlash: bitta algoritm yoki usul turli turdagi obyektlar va ma’lumotlar bilan ishlaydigan qilib yoziladi (masalan, uchburchak, doira va to‘rtburchak uchun bitta «yuza» buyrug‘i). Delphi vizual muhit bo‘lib, uning tili Object Pascal; Delphi ni hozir Embarcadero kompaniyasi chiqaradi, bepul muqobili esa Lazarus (Free Pascal asosida).

💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

O‘quvchi mehmonga maktabdan kutubxonaga yo‘lni ikki xil aytdi. Birinchisida «12 qadam yur, o‘ng tomonga burul, 40 qadam yur», ikkinchisida esa «kutubxonaga bor». Ikkinchisi qulay, lekin tinglovchi yo‘lni bilishi kerak. Dasturlash tillarida ham yuqori darajali buyruqni tarjimon mashina buyruqlariga aylantiradi.

Kim ishlatadi

Ilova va o‘yin dasturchilari qulay tillarda yozadi; maishiy asboblar va avtomobillar dasturlarini yozadiganlar esa ba’zan mashinaga yaqin tillardan foydalanadi.

Bugun sinab ko‘ring

Daftarga oddiy uyni chizishni mayda qadamlar bilan va bitta qisqa gap bilan yozing; qaysi biriga chizishni allaqachon biladigan kitobxon kerakligini o‘ylab ko‘ring.

Namunalar
Tartib: mashina kodi → assembler → yuqori darajadagi tillar (translyator bilan) → tuzilmaviy dasturlash → obyektli dasturlash → vizual dasturlash → umumlashgan dasturlash. Har keyingi bosqich dasturchining ishini yengillashtirgan va katta jamoalarda ishlashga imkon bergan.
Jamoa bitta ilovani yaratmoqda: bir dasturchi kirish oynasini, ikkinchisi hisoblash protsedurasini, uchinchisi hisobotni yozadi. Bunday bo‘lish tuzilmaviy dasturlash bosqichiga xos. Oynaga tayyor tugma qo‘yib, uning Caption xossasini o‘zgartirish esa vizual dasturlashga misol.
Sinfda faoliyat

«Bosqichlar zanjiri»: oltita karta (mashina kodi, assembler, yuqori daraja, tuzilmaviy, obyektli, vizual) aralashtiriladi; guruh ularni 1 daqiqada to‘g‘ri tartibga qo‘yib, har biri uchun bitta jumla aytadi.

Mashq
1
Qaysi bosqichda mashina kodiga qisqa nomlar berilgan?
2
Dasturda oyna obyektining kengligi va balandligi nima deb ataladi?
3
Nima uchun dasturchi tayyor tugma obyektini o‘zi yozmasdan ishlata oladi?
4
Translyator nima qiladi va nima uchun kerak?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliKlon — aniq nusxami?Haftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →