☰ Mundarija · Informatika

Ma’lumotlar ombori va MOBT

Darslar 20–21 · 2 ta dars · N. I. Taylaqov (umumiy muharrir), A. B. Axmedov, M. D. Pardayeva, A. A. Abdug‘aniyev, U. M. Mirsanov. Informatika va axborot texnologiyalari, 10-sinf, 1-nashr. «Extremum-Press», Toshkent, 2017
20

Ma’lumotlar ombori haqida tushuncha

Darslik: 44–45-betlar
MaqsadMa’lumotlar ombori va ma’lumotlar modeli tushunchalarini tushuntiradi; iyerarxik, tarmoqli va relyatsion modellarni hamda tuzilmalashtirilgan ma’lumotni farqlaydi.
Yangi so‘zlar
ma’lumotlar ombori · database: an organised collection of related data stored in a computerma’lumotlar modeli · data model: the rules for how data are structured and which operations can be done on themrelyatsion model · relational model: data are kept in tables (rows and columns) linked by key valuestuzilmalashtirilgan ma’lumot · structured data: data written in an agreed layout, such as columns of a table
Tushuntirish

Ma’lumotlar ombori (MO) – kompyuter xotirasida saqlanadigan, aniq tuzilishga ega va o‘zaro bog‘langan ma’lumotlar to‘plami. U kutubxona, maktab jurnali, onlayn-do‘kon, aeroport reyslari kabi joylarda tez qidirish, takrorlanishni kamaytirish va bir vaqtda ko‘p foydalanuvchi ishlashi uchun kerak. Ma’lumotlar modeli ma’lumotlar qanday tuzilgani va ular ustida qanday amallar bajarilishini belgilaydi. Iyerarxik modelda ma’lumotlar daraxt shaklida bo‘ladi: har bir yozuvning bitta «ota» yozuvi bor (maktab – sinflar – o‘quvchilar). Tarmoqli modelda ham bog‘lanishlar bor, lekin yozuv bir nechta yozuv bilan bog‘lanishi mumkin. Relyatsion modelda ma’lumotlar jadvallarda saqlanadi va jadvallar kalit qiymatlari orqali bog‘lanadi; bugungi omborlarning aksariyati shu modelga tayanadi. Kelishilgan ko‘rinishda (ustunlar bo‘yicha) yozilgan ma’lumot tuzilmalashtirilgan, erkin matn bo‘lsa, tuzilmalashtirilmagan deyiladi: ikkinchisida ismi yoki tug‘ilgan yili bo‘yicha saralab bo‘lmaydi.

Namunalar
Maktab: «maktab → sinflar → o‘quvchilar» daraxti iyerarxik model. «O‘quvchi ↔ to‘garak» bog‘lanishi tarmoqli model: bir o‘quvchi bir nechta to‘garakka qatnashadi, to‘garakda ko‘p o‘quvchi bor – bu daraxt emas. Relyatsion modelda esa Students(ID, Name, ClassID) va Classes(ClassID, ClassName) jadvallari ClassID orqali bog‘lanadi.
Tuzilmalashtirilmagan yozuv: «Bobur Karimov, 2009, Samarqand». Tuzilmalashtirilgan ko‘rinish: Familiya = Karimov; Ism = Bobur; Tug‘ilgan yil = 2009; Shahar = Samarqand. Ikkinchisida «2009 da tug‘ilganlar» ni bir zumda topish mumkin. Misollardagi ismlar o‘ylab topilgan; haqiqiy shaxsiy ma’lumotni ochiq omborga kiritmang.
Sinfda faoliyat

«Qaysi model?»: kartochkalarda vaziyatlar yoziladi (tashkilot tuzilmasi, fayllar papkalari, talaba ↔ fan jadvali); guruhlar har birini iyerarxik, tarmoqli yoki relyatsion deb belgilaydi va asoslaydi.

Mashq
1
Ma’lumotlar ombori nima?
2
Kompaniya boshqaruvi: direktor – bo‘lim boshliqlari – xodimlar. Qaysi modelga mos?
3
Jadvalda 5 ta ustun va 30 ta qator bor. Unda nechta katak mavjud?
4
Nima uchun erkin matn ko‘rinishidagi yozuvlar bilan qidirish va saralash qiyin?