ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Davlat va huquq asoslari

Mehnatga haq to‘lash va mehnat intizomi

Darslar 24 · 1 ta dars · V. A. Kostetskiy. Davlat va huquq asoslari, 10-sinf, 1-nashr. «Yangiyo‘l Poligraf Servis», Toshkent, 2017
24

Mehnatga haq to‘lash va intizom

Darslik: 116–121-betlar
MaqsadIsh haqi tushunchasini, uni to‘lash tartibini, rag‘batlantirish usullarini hamda mehnat intizomi va intizomiy javobgarlikni tushuntirish.
Yangi so‘zlar
ish haqi · wagesmukofot · bonusmehnat intizomi · labour disciplineintizomiy jazo · disciplinary penalty
Tushuntirish

Ish haqi — xodimga mehnati uchun to‘lanadigan haq; uni to‘lash shartlari mehnat shartnomasida ko‘rsatiladi va davlat belgilagan eng kam miqdordan past bo‘lishi mumkin emas (aniq summa vaqti-vaqti bilan qayta belgilanadi). Haq pul shaklida, qonun va shartnomada belgilangan muddatlarda muntazam to‘lanadi, ushlab qolishlar esa faqat qonunda ko‘rsatilgan hollarda amalga oshiriladi. Ish haqi stavka yoki oklad, qo‘shimcha to‘lovlar (tungi, bayram, ortiqcha ish uchun) va mukofotlardan iborat bo‘lishi mumkin. Rag‘batlantirish usullari: minnatdorchilik, mukofot, qimmatli sovg‘a, faxriy yorliq, unvon berish. Mehnat intizomi — xodimlarning ichki tartib qoidalariga amal qilishi. Mehnat kodeksida intizomiy jazo choralari aniq sanab o‘tilgan: hayfsan, jarima va mehnat shartnomasini bekor qilish; ro‘yxatda yo‘q jazoni qo‘llash mumkin emas. Intizomiy jazo berishdan oldin xodimdan yozma tushuntirish olinadi; jazo qonunda belgilangan muddatda qo‘llanadi va xodim unga sudga shikoyat qila oladi. Voyaga yetmagan xodimga nisbatan jazo qo‘llashda qo‘shimcha ehtiyotkorlik talab qilinadi.

Mehnat haqi va intizom
Ish haqiStavka yoki oklad; Qo‘shimcha to‘lovlar: tungi, bayram, ortiqcha ish; Mukofotlar
Rag‘batlantirishMinnatdorchilik, mukofot, qimmatli sovg‘a, faxriy yorliq, unvon
Intizomiy jazoHayfsan; Jarima; Mehnat shartnomasini bekor qilish
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Sinfdagi o‘yinda yordamchilar har ish soati uchun 4 jeton, tanaffusda bajarilgan ish uchun qo‘shimcha 2 jeton olardi. 3 soat ishlab, tanaffusda bitta ish qilgan o‘quvchi 4 × 3 + 2 = 14 jeton oldi. Haq qanday hisoblanishini bilsa, har kim uni tekshira oladi. (Bu faqat kichik o‘xshatish.)

Kim ishlatadi

Ish haqi hisobchilari haqni stavka va soatlarga qarab hisoblaydi, buxgalterlar yig‘indini tekshiradi, rahbarlar ishlangan soatlarni qayd etadi.

Bugun sinab ko‘ring

5 jeton/soat to‘lanadigan xayoliy ish o‘ylab, 2 soat uchun haqni hisoblang va alohida topshiriq uchun 3 jeton qo‘shing.

Namunalar
Do‘kon xodimi Aziza oyligiga qo‘shimcha ravishda bayram kunida ishlagani uchun ortiqcha to‘lov oldi, yaxshi ishi uchun esa mukofot ham berildi. Bular rag‘batlantirish va qo‘shimcha to‘lovlar bo‘lib, mehnat shartnomasi va ichki hujjatlarga asoslanadi.
Xodim bir marta ishga kechikdi. Ish beruvchi darhol jazolamaydi: avval yozma tushuntirish oladi, keyin sabab hisobga olinib (masalan, jamoat transporti nosozligi) tegishli chora tanlanadi. Jazo qonunda belgilangan tartibda berilishi shart.
Sinfda faoliyat

Rolli o‘yin «Intizomiy ish»: o‘quvchilar ish beruvchi, xodim va kadrlar bo‘limi xodimi rollarini oladi. Bosqichlar: qoidabuzarlik e’lon qilinadi, tushuntirish yoziladi, qaror qabul qilinadi. Sinf jarayon qonuniy bo‘lishi uchun qaysi qadamlar shart ekanini aniqlaydi (ixtiyoriy nomlar ishlatiladi).

Mashq
1
Ish haqining tarkibiy qismlarini ayting.
2
Rag‘batlantirishning 3 ta usulini yozing.
3
Intizomiy jazo berishdan oldin nima qilinishi shart?
4
Mehnat kodeksida qanday intizomiy jazo choralari nazarda tutilgan?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliIkki batareya — ikki baravar tokmi?Haftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →