Xalqaro huquq
Xalqaro huquq davlatlar, xalqlar va xalqaro tashkilotlar orasidagi munosabatlarni tartibga soluvchi normalar tizimi; davlatlar ustidan «jahon hukumati» yo‘q, shuning uchun bu normalarni davlatlarning o‘zi kelishuv orqali yaratadi. Asosiy manbalari — xalqaro shartnoma (yozma bitim) va xalqaro odat (uzoq vaqt davomida huquqiy majburiyat deb tan olingan amaliyot); xalqaro tashkilotlar hujjatlari ham, agar ishtirokchilar uchun majburiy deb belgilangan bo‘lsa, qo‘shimcha manba bo‘ladi. Prinsiplar qatorida kuch ishlatmaslik yoki kuch bilan tahdid qilmaslik, nizolarni tinch yo‘l bilan hal etish, ichki ishlarga aralashmaslik, xalqlarning tengligi va o‘z taqdirini o‘zi belgilashi, majburiyatlarni vijdonan bajarish, chegaralar daxlsizligi, hududiy yaxlitlik va inson huquqlarini hurmat qilish bor. Xalqaro ommaviy huquq davlatlar va xalqaro tashkilotlar munosabatlarini, xalqaro xususiy huquq esa turli mamlakat fuqarolari va kompaniyalari orasidagi fuqarolik munosabatlarini (masalan, xorijiy firma bilan oldi-sotdi shartnomasi) tartibga soladi. O‘zbekiston Konstitutsiyasiga ko‘ra tashqi siyosat suveren tenglik, kuch ishlatmaslik, chegaralar daxlsizligi, nizolarni tinch yo‘l bilan hal etish va ichki ishlarga aralashmaslik kabi umume’tirof etilgan prinsiplarga asoslanadi; bu prinsiplar BMT Nizomi, Inson huquqlari umumjahon deklaratsiyasi va Xelsinki Yakunlovchi akti kabi hujjatlarda ham mustahkamlangan. Milliy huquq tizimlari esa turlicha: kontinental (roman-german) oilada asosiy manba qonun, umumiy huquq (ingliz-amerika) oilasida sud pretsedenti muhim, ba’zi tizimlarda diniy yoki urf-odat normalari katta rol o‘ynaydi; amalda tizimlar bir-biridan ko‘p narsa oladi.
Maktab oshxonasida navbat yozib qo‘yilmagan, lekin hamma kichiklarga yo‘l beradi va tartibga rioya qiladi. Bu uzoq vaqt amal qilib kelingan odat. Xalqaro huquqdagi odat ham shunday: yozib qo‘yilmagan, lekin ko‘p vaqt amal qilingani uchun majburiy deb tan olingan. (Bu kichik o‘xshatish.)
Diplomatlar va xalqaro huquqshunoslar shartnoma va odatlarni qo‘llaydi, savdo mutaxassislari chet el hamkorlari bilan kelishuv tuzadi, tarjimonlar ikki tomon uchun matnni aniq yetkazadi.
Maktabda yoki uyda hamma amal qiladigan, lekin yozilmagan bitta qoidani va yozilgan bitta qoidani toping.
| Xalqaro ommaviy huquq | Xalqaro xususiy huquq |
|---|---|
| Davlatlar va xalqaro tashkilotlar munosabatlari | Turli mamlakat fuqarolari va kompaniyalari fuqarolik munosabatlari |
«Qaysi huquq?» kartochka o‘yini: o‘qituvchi 8 ta vaziyat o‘qiydi (vizasiz sayohat haqida davlatlararo bitim, turli davlat fuqarolarining nikohi, xorijiy firma bilan savdo, chegara tahdidi va hokazo). Guruhlar «ommaviy» yoki «xususiy» kartochkasini ko‘taradi va 1 ta prinsipni nomlaydi.