Darslar 1 · 1 ta dars · V. A. Kostetskiy. Davlat va huquq asoslari, 10-sinf, 1-nashr. «Yangiyo‘l Poligraf Servis», Toshkent, 2017
1
Huquq — shaxs va davlat munosabatlarining mustahkam asosi
Darslik: 4–9-betlar
MaqsadKonstitutsiya shaxs, jamiyat va davlatni qanday bog‘lashini, huquqiy ong va huquqiy madaniyat nima ekanini tushuntirish.
Yangi so‘zlar
huquqiy ong · legal consciousnesshuquqiy madaniyat · legal cultureKonstitutsiya · Constitutionsuverenitet · sovereignty
Tushuntirish
Shaxs va davlat munosabati bir tomonlama emas: fuqaro qonunga bo‘ysunadi, davlat esa fuqaroning huquqlarini tan olishga va himoya qilishga majbur. Bu o‘zaro mas’uliyatning asosi — Konstitutsiya; uni ko‘pincha xalq, jamiyat va davlat hokimiyati o‘rtasidagi umumiy qoidalar haqidagi «ijtimoiy shartnoma»ga o‘xshatishadi. 2023-yil 30-aprelda umumxalq referendumida qabul qilingan amaldagi Konstitutsiya O‘zbekistonni suveren, demokratik, huquqiy, ijtimoiy va dunyoviy davlat deb belgilaydi va davlat organlari hamda mansabdor shaxslarni xalq oldida mas’ul deb hisoblaydi. Huquqiy ong — odamlarning huquq haqidagi bilimi, fikri va unga munosabati; huquqiy madaniyat esa bunga qo‘shimcha ravishda qonunga amalda rioya qilishni ham o‘z ichiga oladi. Qonunni yaxshi biladigan, lekin buzadigan kishining huquqiy madaniyati past hisoblanadi, chunki bilim o‘z-o‘zidan xulq bo‘lib qolmaydi. Huquqiy madaniyatning poydevori — axloqiy qarashlar: adolat va o‘zgalarni hurmat qilish tuyg‘usi bo‘lmasa, qonun faqat jazo qo‘rquvi bo‘lib qoladi. Eslatma: bu kurs umumiy huquqiy savodxonlik beradi; aniq shaxsiy vaziyatda malakali yurist yoki davlat yuridik yordam xizmatiga murojaat qilish kerak.
Namunalar
Maktabga borasiz: ta’lim olish huquqingiz bor, davlat esa umumiy o‘rta ta’lim sharoitlarini yaratadi; jamoat transportida yurasiz: to‘lov va yo‘l harakati qoidalari sizga ham tegishli. Shu tarzda bir kunda bir necha marta davlat va qonun bilan munosabatga kirasiz.
Diyor yo‘l harakati qoidalarini qiyinchiliksiz sanab beradi, lekin politsiyachi yo‘qligini ko‘rib qizil chiroqda ko‘chadan o‘tadi. Malika modda raqamlarini eslay olmaydi, ammo doim qoidaga rioya qiladi. Diyorda huquqiy ong bor, madaniyat past; Malikada esa amaliy huquqiy madaniyat yuqoriroq.
Sinfda faoliyat
«Bilim yetarlimi?» munozarasi: sinf ikki guruhga bo‘linadi. Birinchi guruh «Qonunni biladigan odam avtomatik huquqiy madaniyatli» fikrini, ikkinchisi unga qarshi fikrni asoslaydi (har biri kamida 3 dalil). Oxirida sinf birgalikda «bilim – munosabat – xulq» uch qismli formulasini tuzadi.
Mashq
1
Huquqiy ong bilan huquqiy madaniyat o‘rtasidagi asosiy farq nimada?
Huquqiy ong — huquqqa oid bilim va munosabat; huquqiy madaniyat — shu bilim va munosabatga qo‘shimcha ravishda qonunga amalda rioya qilish.
2
Konstitutsiyani nima uchun «ijtimoiy shartnoma»ga o‘xshatishadi?
Chunki unda xalq, jamiyat va davlat hokimiyatining o‘zaro huquq va majburiyatlari umumiy qoidalar sifatida belgilab qo‘yilgan.
3
Odam huquqiy jihatdan juda bilimdon, lekin soliq to‘lashdan bo‘yin tovlaydi. Uning huquqiy madaniyati haqida nima deyish mumkin?
Huquqiy ongi bor, lekin huquqiy madaniyati past: qonun talabiga amal qilmaydi.
4
Nima uchun axloqiy qarashlar huquqiy madaniyatning poydevori hisoblanadi?
Adolat va hurmat tuyg‘usi bo‘lgan kishi qonunni jazo qo‘rquvidan emas, uning ma’nosini tushunib bajaradi.