Huquq — shaxs va davlat munosabatlarining mustahkam asosi
Shaxs va davlat munosabati bir tomonlama emas: fuqaro qonunga bo‘ysunadi, davlat esa fuqaroning huquqlarini tan olishga va himoya qilishga majbur. Bu o‘zaro mas’uliyatning asosi — Konstitutsiya; uni ko‘pincha xalq, jamiyat va davlat hokimiyati o‘rtasidagi umumiy qoidalar haqidagi «ijtimoiy shartnoma»ga o‘xshatishadi. 2023-yil 30-aprelda umumxalq referendumida qabul qilingan amaldagi Konstitutsiya O‘zbekistonni suveren, demokratik, huquqiy, ijtimoiy va dunyoviy davlat deb belgilaydi va davlat organlari hamda mansabdor shaxslarni xalq oldida mas’ul deb hisoblaydi. Huquqiy ong — odamlarning huquq haqidagi bilimi, fikri va unga munosabati; huquqiy madaniyat esa bunga qo‘shimcha ravishda qonunga amalda rioya qilishni ham o‘z ichiga oladi. Qonunni yaxshi biladigan, lekin buzadigan kishining huquqiy madaniyati past hisoblanadi, chunki bilim o‘z-o‘zidan xulq bo‘lib qolmaydi. Huquqiy madaniyatning poydevori — axloqiy qarashlar: adolat va o‘zgalarni hurmat qilish tuyg‘usi bo‘lmasa, qonun faqat jazo qo‘rquvi bo‘lib qoladi. Eslatma: bu kurs umumiy huquqiy savodxonlik beradi; aniq shaxsiy vaziyatda malakali yurist yoki davlat yuridik yordam xizmatiga murojaat qilish kerak.
| Tushuncha | Ma’nosi |
|---|---|
| Huquqiy ong | Odamlarning huquq haqidagi bilimi, fikri va unga munosabati |
| Huquqiy madaniyat | Huquqiy ong va qonunga amalda rioya qilish |
| Axloqiy qarashlar | Huquqiy madaniyatning poydevori: adolat va o‘zgalarni hurmat qilish |
Maktab nizomida o‘quvchi darsga vaqtida kelishi, maktab esa xavfsiz va tayyor sinfxona berishi yozilgan bo‘lishi mumkin. Ikkala tomonning majburiyati borligini bilgan o‘quvchi qoida nima uchun kerakligini yaxshiroq tushundi. (Bu o‘xshatish, Konstitutsiya bilan taqqoslab bo‘lmaydi.)
Huquqshunoslar fuqaro va idora o‘rtasidagi o‘zaro huquq va majburiyatlarni tushuntiradi, davlat xizmatchilari qonun doirasida ishlaydi, o‘qituvchilar maktab qoidalarini bolalarga tushuntiradi.
Maktab yoki sinf qoidalaridan bittasini tanlang va u o‘quvchidan nimani talab qilishini hamda maktab zimmasiga qanday majburiyat yuklashini yozing.
| Fuqaro | Davlat |
|---|---|
| Qonunga bo‘ysunadi | Fuqaro huquqlarini tan oladi va himoya qiladi |
«Bilim yetarlimi?» munozarasi: sinf ikki guruhga bo‘linadi. Birinchi guruh «Qonunni biladigan odam avtomatik huquqiy madaniyatli» fikrini, ikkinchisi unga qarshi fikrni asoslaydi (har biri kamida 3 dalil). Oxirida sinf birgalikda «bilim – munosabat – xulq» uch qismli formulasini tuzadi.