ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Davlat va huquq asoslari

Intellektual mulk huquqi

Darslar 18 · 1 ta dars · V. A. Kostetskiy. Davlat va huquq asoslari, 10-sinf, 1-nashr. «Yangiyo‘l Poligraf Servis», Toshkent, 2017
18

Intellektual mulk huquqi

Darslik: 85–90-betlar
MaqsadIntellektual mulk tushunchasini, mualliflik huquqining paydo bo‘lishini, himoya qilinmaydigan obyektlarni va muallif bilan tuziladigan shartnomani tushuntirish.
Yangi so‘zlar
intellektual mulk · intellectual propertymualliflik huquqi · copyrightmuallif · authormualliflik shartnomasi · authorship (author’s) contract
Tushuntirish

Intellektual mulk — insonning ijodiy faoliyati natijalariga nisbatan qonun bilan himoyalanadigan maxsus huquqlar majmuasi. U ikki katta qismga bo‘linadi: mualliflik huquqi (fan, adabiyot va san’at asarlari, kompyuter dasturlari) va sanoat mulki (ixtirolar, tovar belgilari va shu kabilar). Bunday huquqlarni xalqaro darajada Butunjahon intellektual mulk tashkiloti (WIPO) muvofiqlashtiradi; u 1967-yilda tuzilgan konvensiya asosida tashkil etilgan. Mualliflik huquqi asar yaratilgan paytdan o‘zi paydo bo‘ladi va buning uchun ro‘yxatdan o‘tish talab qilinmaydi; ba’zan himoya belgisi sifatida © belgisi, muallif ismi va yil qo‘yiladi. Shaxsiy nomulkiy huquqlar (muallif deb tan olinish, ism, asarning daxlsizligi) muallif bilan qoladi, mulkiy huquqlar (nashr, tarqatish, ijaraga berish) esa shartnoma bo‘yicha boshqalarga berilishi mumkin. Himoya qilinmaydigan obyektlarga rasmiy hujjatlar (qonun matni, sud qarori), davlat ramzlari, xalq og‘zaki ijodi, kunlik yangiliklar va oddiy faktlar kiradi. Muallif bilan nashriyot yoki foydalanuvchi o‘rtasida mualliflik shartnomasi yoziladi: unda foydalanish usuli, hududi, muddati, haq va tomonlar javobgarligi ko‘rsatiladi. Mualliflik huquqini muhofaza qilish bo‘yicha asosiy xalqaro hujjatlardan biri — Bern konvensiyasi. O‘zbekistonda «Mualliflik huquqi va turdosh huquqlar to‘g‘risida»gi Qonunga ko‘ra mulkiy huquqlar muallifning butun umri davomida va vafotidan keyin 50 yil amal qiladi; shundan so‘ng asardan hamma erkin foydalana oladi, lekin muallif ismini ko‘rsatish va asarni buzmaslik shart.

Intellektual mulk
Mualliflik huquqiFan, adabiyot va san’at asarlari; Kompyuter dasturlari
Sanoat mulkiIxtirolar; Tovar belgilari va shu kabilar
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Sinf birgalikda qisqa hikoya yozdi va har bir o‘quvchi o‘z qismining oxiriga ismini yozdi. Keyin kim nimani yozgani hammaga aniq bo‘ldi va bir kishi boshqasining qismini o‘ziniki deb ko‘rsatmadi. Muallifni ko‘rsatish ijodga hurmatni bildiradi. (Bu umumiy misol, huquqiy maslahat emas.)

Kim ishlatadi

Yozuvchilar va rassomlar o‘z asarlarini yaratadi, kutubxonachilar manbalarni ko‘rsatadi, dasturchilar kodning muallifligini yuritadi.

Bugun sinab ko‘ring

Maktabdagi biror kitob yoki plakatga qarab, muallif nomi qayerda ko‘rsatilganini toping.

Namunalar
Sevara o‘zi yozgan qisqa hikoyasini daftarga yozib qo‘ydi. Hikoya yaratilgan zahoti uning mualliflik huquqi paydo bo‘ladi; ro‘yxatdan o‘tish shart emas, lekin u asarni o‘z nomi bilan e’lon qila oladi va boshqalar ruxsatsiz nusxa ko‘chirib tarqata olmaydi.
Rasmiy hujjatlarDavlat ramzlariXalq og‘zakiijodiKunlikyangiliklar vaoddiy faktlarMualliflikhuquqi bilanhimoyalanmaydi
Maktab gazetasi kunlik ob-havo va tadbirlar jadvalini bosdi. Bu kunlik yangiliklar va oddiy faktlar bo‘lgani uchun mualliflik huquqi bilan himoyalanmaydi, lekin gazetadagi tahliliy maqola yoki rasm himoyalanadi.
Sinfda faoliyat

Mini-tadqiqot: har bir o‘quvchi uyda qaysi ijod mahsulotlaridan (kitob, qo‘shiq, dastur, rasm) foydalanishini sanaydi va ulardan qaysilari himoya qilinishini, qaysilari yo‘qligini guruhda muhokama qiladi. Haqiqiy shaxslarni ayblamasdan, faqat umumiy qoidalarga e’tibor beriladi.

Mashq
1
Mualliflik huquqi qachon paydo bo‘ladi va ro‘yxatdan o‘tish kerakmi?
2
Qonun matni va xalq og‘zaki ijodi nega mualliflik huquqi obyekti hisoblanmaydi?
3
Muallif o‘z asarini nashriyotga bermoqchi. Shartnomada nimalar ko‘rsatilishi kerak?
4
O‘zbekistonda mualliflik huquqining mulkiy qismi qancha muddat amal qiladi va undan keyin nima bo‘ladi?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliMaktab yopilishi haqidagi skrinshotHaftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →