Mulk huquqi va boshqa ashyoviy huquqlar
Mulk huquqi — shaxsning o‘ziga tegishli mol-mulkka o‘z xohishi va manfaatida egalik qilish, undan foydalanish va uni tasarruf etish hamda har qanday huquq buzilishini bartaraf etishni talab qilish huquqi. Uch vakolatni farqlash kerak: egalik qilish — ashyoni o‘z nomidan amalda ushlab turish; foydalanish — ashyoning foydali xossalaridan naf yoki daromad olish; tasarruf etish — uning huquqiy taqdirini hal qilish (sotish, sovg‘a qilish, garovga qo‘yish, qonun ruxsat etgan hollarda yo‘q qilish). Mulk huquqi muddatsiz va daxlsiz, uni qonun himoya qiladi; Konstitutsiyaga ko‘ra har kim mulkka ega bo‘lish huquqiga ega, mulkdan mahrum qilish esa faqat qonunda nazarda tutilgan hollarda va sud qarori asosida mumkin. Mulk xususiy va davlat (jamoat) shakllarida bo‘ladi: xususiy mulk subyektlari — fuqarolar va nodavlat yuridik shaxslar, davlat mulki subyekti — davlat. Mulk huquqi mehnat faoliyati, tadbirkorlik, bitimlar (xarid, sovg‘a), meros, davlat mulkini xususiylashtirish, egalik qilish muddati va qonunga zid bo‘lmagan boshqa asoslar bilan vujudga keladi; u mulkdorning o‘z xohishi bilan voz kechishi, sud qarori bilan mol-mulkning majburiy olib qo‘yilishi va qonunda nazarda tutilgan boshqa hollarda bekor bo‘ladi, tarixiy yoki madaniy boylik bo‘lgan mol-mulkni yo‘q qilishga yo‘l qo‘yilmaydi. Mulk huquqidan tashqari boshqa ashyoviy huquqlar ham bor — masalan, qo‘shnining yeridan o‘tish yo‘lidan foydalanish huquqi (servitut) yoki qarz majburiyatini ta’minlovchi garov huquqi.
| Vakolat | Ma’nosi |
|---|---|
| Egalik qilish | Ashyoni o‘z nomidan amalda ushlab turish |
| Foydalanish | Ashyoning foydali xossalaridan naf yoki daromad olish |
| Tasarruf etish | Huquqiy taqdirini hal qilish: sotish, sovg‘a qilish, garovga qo‘yish |
Sinf nima har bir o‘quvchiniki, nima butun sinfniki va nima maktabniki ekanini ro‘yxatga yozdi. Sinf kitob qutisini tuzatish kerak bo‘lganda, u haqida kim qaror qilishi va kim foydalana olishi hammaga ayon edi. Narsa kimniki ekanini bilish kim qaror qilishini aniq qiladi.
Kutubxonachilar va ijara xizmati xodimlari buyum egasi kimligini bilib ish yuritadi, mulkni ro‘yxatga oluvchilar hujjatlarni yuritadi, huquqshunoslar egalik huquqlarini tushuntiradi.
Sinfingizdagi bir o‘quvchiga tegishli ikkita narsani va hammaga birgalikda tegishli ikkita narsani yozing.
| Vakolat | Do‘st (velosipedni bir kunga oldi) |
|---|---|
| Egalik qilish | Ha |
| Foydalanish | Ha |
| Tasarruf etish | Yo‘q – faqat mulkdor Bahromda |
«Egalik – foydalanish – tasarruf» kartochkalari: 9 ta ibora (sotish, ushlab turish, ijaradan daromad olish, sovg‘a qilish va hokazo) uch ustunga taqsimlanadi; so‘ng guruhlar bitta ashyo (masalan, velosiped) bo‘yicha uchala vakolatga misol keltiradi.