ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Davlat va huquq asoslari

Fuqarolik huquqi

Darslar 12 · 1 ta dars · V. A. Kostetskiy. Davlat va huquq asoslari, 10-sinf, 1-nashr. «Yangiyo‘l Poligraf Servis», Toshkent, 2017
12

O‘zbekiston Respublikasida fuqarolik huquqi

Darslik: 53–58-betlar
MaqsadFuqarolik huquqining predmeti va manbalarini, uning subyektlarini hamda huquqiy layoqat va muomala layoqati farqini tushuntirish.
Yangi so‘zlar
fuqarolik huquqi · civil lawhuquqiy layoqat · legal capacitymuomala layoqati · active (transactional) capacityyuridik shaxs · legal entity
Tushuntirish

Fuqarolik huquqi mulkiy munosabatlarni va ular bilan bog‘liq shaxsiy nomulkiy munosabatlarni (masalan, sha’n va qadr-qimmatni himoya qilish) tartibga soladi: do‘konda xarid, sovg‘a, ijara, meros — hammasi shu soha. Asosiy manbalari — Konstitutsiya, Fuqarolik kodeksi (1995–1996-yillarda ikki qism bo‘lib qabul qilingan, to‘liq hajmda 1997-yil 1-martdan amalda; keyin ko‘p marta o‘zgartirilgan), boshqa qonunlar, Prezident va hukumat hujjatlari, O‘zbekistonning xalqaro shartnomalari, ish muomalasi odatlari. Fuqarolik huquqi subyektlari — jismoniy shaxslar (fuqarolar, xorijiy fuqarolar, fuqaroligi bo‘lmaganlar), yuridik shaxslar va davlat; davlat bu sohada boshqa ishtirokchilar bilan teng asosda qatnashadi. Yuridik shaxs — alohida mol-mulkka ega, shu mol-mulk bilan majburiyatlari uchun javob beradigan, o‘z nomidan huquq va burchlarga ega bo‘la oladigan, sudda da’vogar va javobgar bo‘la oladigan tashkilot; ular tijorat (foyda olish maqsadida, masalan, mas’uliyati cheklangan jamiyat, aksiyadorlik jamiyati) va notijorat (masalan, jamoat birlashmalari, fondlar) turlariga bo‘linadi. Huquqiy layoqat — huquq va burchlarga ega bo‘lish qobiliyati; u tug‘ilishdan boshlanib, umr bo‘yi saqlanadi. Muomala layoqati — o‘z harakatlari bilan huquq olish va burchlarni bajarish qobiliyati: to‘liq hajmda 18 yoshdan; 14–18 yoshda qisman (ota-onaning roziligi bilan bitim tuzadi, lekin ish haqi, stipendiya va omonatini o‘zi tasarruf etadi); 6 yoshdan 14 yoshgacha faqat mayda maishiy bitimlar va tekin manfaat oladigan bitimlar; 6 yoshga to‘lmagan bola nomidan esa bitimlarni ota-onasi (qonuniy vakili) tuzadi. 16 yoshga to‘lgan voyaga yetmagan mehnat shartnomasi bo‘yicha ishlasa yoki ota-onasining roziligi bilan tadbirkorlik qilsa, uni to‘liq muomalaga layoqatli deb e’lon qilish (emansipatsiya) mumkin; 18 yoshdan oldin qonuniy nikohga kirgan shaxs ham to‘liq muomala layoqatiga ega bo‘ladi. Fuqaroni muomalaga layoqatsiz deb faqat sud topadi, unga vasiy tayinlanadi.

Fuqarolik huquqi subyektlari
Jismoniy shaxslarFuqarolar, xorijiy fuqarolar, fuqaroligi bo‘lmaganlar
Yuridik shaxslarTijorat: mas’uliyati cheklangan jamiyat, aksiyadorlik jamiyati; Notijorat: jamoat birlashmalari, fondlar
DavlatBoshqalar bilan teng asosda
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Maktab to‘garagi kichik a’zolarga mayda ishlarni o‘zlari bajarishga ruxsat beradi, kattaroq ish, masalan to‘garakning kichik pul qutisiga qarash, o‘qituvchi roziligi bilan katta a’zolarga topshiriladi. A’zo yolg‘iz o‘zi nima qila olishi yosh bilan bosqichma-bosqich kengayadi. (Bu faqat kichik o‘xshatish, huquqiy qoidalar emas.)

Kim ishlatadi

Notariuslar va sud xodimlari shaxs mustaqil harakat qilish yoshiga yetganini tekshiradi, maktab va to‘garak rahbarlari a’zoning yoshiga mos topshiriq beradi, huquqshunoslar ota-ona roziligi qachon kerakligini tushuntiradi.

Bugun sinab ko‘ring

Bitta o‘zingiz qila oladigan ishni, kattalar roziligi bilan qila oladigan bitta ishni va hali qilmaydigan bitta ishni yozing.

Namunalar
YoshMuomala layoqati
6 yoshgachaBitimlarni ota-onasi (qonuniy vakili) tuzadi
6–14 yoshMayda maishiy va tekin manfaat oladigan bitimlar
14–18 yoshQisman: ish haqi, stipendiya, omonatni o‘zi tasarruf etadi; boshqa bitimlar ota-ona roziligi bilan
18 yoshdanTo‘liq (16 yoshdan emansipatsiya yoki nikoh bilan oldinroq)
Bola o‘n ikki yoshda va burchakdagi do‘kondan daftar sotib oladi. Bu mayda maishiy bitim, uni bola mustaqil amalga oshirishi mumkin; kattaroq xarid, masalan, ko‘chmas mulk yoki qimmat texnika uchun ota-ona yoki qonuniy vakil ishtirok etishi kerak.
Ibrohim 15 yoshda; yozgi ishda ishlab topgan pulini o‘zi tasarruf eta oladi, ammo o‘z velosipedini sotib yuborish yoki qimmat qarz shartnomasini tuzish uchun ota-onasining yozma roziligi kerak. Muomala layoqati yoshga qarab kengayib boradi.
Sinfda faoliyat

«Kim qila oladi?» rolli o‘yin: 8 ta bitim (non sotib olish, telefon sotish, bankka omonat qo‘yish, mehnat shartnomasi va hokazo) va 4 ta yosh kartochkasi (8, 13, 15, 17). Juftlar har bir bitim uchun «mustaqil», «ota-ona roziligi bilan» yoki «mumkin emas»ni tanlaydi.

Mashq
1
Fuqarolik huquqi nimani tartibga soladi?
2
Huquqiy layoqat va muomala layoqati orasidagi asosiy farq nima?
3
12 yoshli bola, 15 yoshli o‘spirin va 19 yoshli yigit uchun «mustaqil telefon xarid qilish» mumkinmi?
4
Nima uchun fuqaroni muomalaga layoqatsiz deb faqat sud topadi?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliIkki varaq orasiga pufladikHaftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →