O‘zbekiston Respublikasida fuqarolik huquqi
Fuqarolik huquqi mulkiy munosabatlarni va ular bilan bog‘liq shaxsiy nomulkiy munosabatlarni (masalan, sha’n va qadr-qimmatni himoya qilish) tartibga soladi: do‘konda xarid, sovg‘a, ijara, meros — hammasi shu soha. Asosiy manbalari — Konstitutsiya, Fuqarolik kodeksi (1995–1996-yillarda ikki qism bo‘lib qabul qilingan, to‘liq hajmda 1997-yil 1-martdan amalda; keyin ko‘p marta o‘zgartirilgan), boshqa qonunlar, Prezident va hukumat hujjatlari, O‘zbekistonning xalqaro shartnomalari, ish muomalasi odatlari. Fuqarolik huquqi subyektlari — jismoniy shaxslar (fuqarolar, xorijiy fuqarolar, fuqaroligi bo‘lmaganlar), yuridik shaxslar va davlat; davlat bu sohada boshqa ishtirokchilar bilan teng asosda qatnashadi. Yuridik shaxs — alohida mol-mulkka ega, shu mol-mulk bilan majburiyatlari uchun javob beradigan, o‘z nomidan huquq va burchlarga ega bo‘la oladigan, sudda da’vogar va javobgar bo‘la oladigan tashkilot; ular tijorat (foyda olish maqsadida, masalan, mas’uliyati cheklangan jamiyat, aksiyadorlik jamiyati) va notijorat (masalan, jamoat birlashmalari, fondlar) turlariga bo‘linadi. Huquqiy layoqat — huquq va burchlarga ega bo‘lish qobiliyati; u tug‘ilishdan boshlanib, umr bo‘yi saqlanadi. Muomala layoqati — o‘z harakatlari bilan huquq olish va burchlarni bajarish qobiliyati: to‘liq hajmda 18 yoshdan; 14–18 yoshda qisman (ota-onaning roziligi bilan bitim tuzadi, lekin ish haqi, stipendiya va omonatini o‘zi tasarruf etadi); 6 yoshdan 14 yoshgacha faqat mayda maishiy bitimlar va tekin manfaat oladigan bitimlar; 6 yoshga to‘lmagan bola nomidan esa bitimlarni ota-onasi (qonuniy vakili) tuzadi. 16 yoshga to‘lgan voyaga yetmagan mehnat shartnomasi bo‘yicha ishlasa yoki ota-onasining roziligi bilan tadbirkorlik qilsa, uni to‘liq muomalaga layoqatli deb e’lon qilish (emansipatsiya) mumkin; 18 yoshdan oldin qonuniy nikohga kirgan shaxs ham to‘liq muomala layoqatiga ega bo‘ladi. Fuqaroni muomalaga layoqatsiz deb faqat sud topadi, unga vasiy tayinlanadi.
| Jismoniy shaxslar | Fuqarolar, xorijiy fuqarolar, fuqaroligi bo‘lmaganlar |
|---|---|
| Yuridik shaxslar | Tijorat: mas’uliyati cheklangan jamiyat, aksiyadorlik jamiyati; Notijorat: jamoat birlashmalari, fondlar |
| Davlat | Boshqalar bilan teng asosda |
Maktab to‘garagi kichik a’zolarga mayda ishlarni o‘zlari bajarishga ruxsat beradi, kattaroq ish, masalan to‘garakning kichik pul qutisiga qarash, o‘qituvchi roziligi bilan katta a’zolarga topshiriladi. A’zo yolg‘iz o‘zi nima qila olishi yosh bilan bosqichma-bosqich kengayadi. (Bu faqat kichik o‘xshatish, huquqiy qoidalar emas.)
Notariuslar va sud xodimlari shaxs mustaqil harakat qilish yoshiga yetganini tekshiradi, maktab va to‘garak rahbarlari a’zoning yoshiga mos topshiriq beradi, huquqshunoslar ota-ona roziligi qachon kerakligini tushuntiradi.
Bitta o‘zingiz qila oladigan ishni, kattalar roziligi bilan qila oladigan bitta ishni va hali qilmaydigan bitta ishni yozing.
| Yosh | Muomala layoqati |
|---|---|
| 6 yoshgacha | Bitimlarni ota-onasi (qonuniy vakili) tuzadi |
| 6–14 yosh | Mayda maishiy va tekin manfaat oladigan bitimlar |
| 14–18 yosh | Qisman: ish haqi, stipendiya, omonatni o‘zi tasarruf etadi; boshqa bitimlar ota-ona roziligi bilan |
| 18 yoshdan | To‘liq (16 yoshdan emansipatsiya yoki nikoh bilan oldinroq) |
«Kim qila oladi?» rolli o‘yin: 8 ta bitim (non sotib olish, telefon sotish, bankka omonat qo‘yish, mehnat shartnomasi va hokazo) va 4 ta yosh kartochkasi (8, 13, 15, 17). Juftlar har bir bitim uchun «mustaqil», «ota-ona roziligi bilan» yoki «mumkin emas»ni tanlaydi.