Yakuniy takrorlash (2): fuqarolik va mehnat huquqi, huquq tizimi
Fuqarolik huquqi mulkiy va shaxsiy nomulkiy munosabatlarni tartibga soladi. Shaxs 18 yoshda to‘liq muomala layoqatiga ega bo‘ladi; 14–18 yoshda qisman, 6–14 yoshda esa faqat mayda maishiy bitimlar tuza oladi, 6 yoshgacha bola nomidan ota-onasi ish ko‘radi; 16 yoshdan emansipatsiya mumkin. Ishonchnoma ko‘pi bilan 3 yilga beriladi, muddat ko‘rsatilmasa — 1 yil, sana bo‘lishi shart. Mulkdor egalik qiladi, foydalanadi va tasarruf etadi. Iste’molchi sotib olgan tovar sifatsiz bo‘lsa, almashtirish, ta’mirlash, narxni kamaytirish yoki pulni qaytarishni talab qila oladi; kafolat va yaroqlilik muddatlari hujjatda ko‘rsatiladi, sifatli tovarni esa qonunda belgilangan qisqa muddat ichida almashtirish mumkin. Mualliflik huquqi asar yaratilganda o‘zi paydo bo‘ladi. Fuqarolik ish sudda da’vo bilan boshlanadi: bosqichlar ketma-ket, shikoyat yo‘llari apellyatsiya va kassatsiya. Mehnat huquqida mehnat shartnomasi yozma tuziladi; haftalik ish vaqti 40 soat, voyaga yetmaganlar uchun 36 (16–18 yosh) va 24 soat (16 yoshgacha); ular tungi, ortiqcha va dam olish kunlari ishga jalb qilinmaydi; ta’til kamida 21 kalendar kun (yangi kodeks). Huquq tarmoqlari xaritasi: konstitutsiyaviy, ma’muriy, fuqarolik, mehnat, oila, jinoyat va protsessual huquq. Jinoyat huquqi (Jinoyat kodeksi 1994-yil 22-sentabrda qabul qilingan, 1995-yil 1-aprelda kuchga kirgan) jinoyat va jazoni belgilaydi: javobgarlik odatda 16 yoshdan, ayrim og‘ir jinoyatlar uchun 14 yoshdan. Oila huquqi (Oila kodeksi, 1998) nikoh va oila munosabatlarini tartibga soladi; nikoh yoshi 18. Bu ikki tarmoq darslikda alohida mavzu sifatida berilmagan, shuning uchun bu yerda faqat qisqacha eslatiladi; qonunlar o‘zgarib turishini ham yodda tutish kerak.
O‘quvchi darsning eski bosma jadvaliga qarab kelib, xona o‘zgarganini ko‘rdi. Jadvalning sanasiga qarab yangisi borligini tekshirdi va to‘g‘ri xonaga bordi. Qoidalar va jadvallar yangilanadi, shuning uchun eng so‘nggi variantini tekshirish foydali.
Huquqshunoslar va buxgalterlar qonunning amaldagi matnini tekshiradi, davlat xizmatchilari yangilangan yo‘riqnomalarni qo‘llaydi, kutubxonachilar hujjatning eng so‘nggi tahririni topadi.
Biror bosma jadval yoki e’lonning sanasini toping va undan yangiroq variant bor-yo‘qligini tekshiring.
| Yosh | Muomala layoqati |
|---|---|
| 6 yoshgacha | Bitimlarni ota-onasi (qonuniy vakili) tuzadi |
| 6–14 yosh | Mayda maishiy va tekin manfaat oladigan bitimlar |
| 14–18 yosh | Qisman: ish haqi, stipendiya, omonatni o‘zi tasarruf etadi; boshqa bitimlar ota-ona roziligi bilan |
| 18 yoshdan | To‘liq (16 yoshdan emansipatsiya yoki nikoh bilan oldinroq) |
Yakuniy tahlil: sinf 6 ta kichik holatni (ijara nizosi, sifatsiz telefon, noqonuniy ishdan bo‘shatish, tartib buzish, asar nusxasi, voyaga yetmaganning bitimi) mos huquq tarmog‘iga ajratadi va qaysi organga murojaat qilishni aytadi; aniq shaxslar yo‘q.