ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Davlat va huquq asoslari

Yakuniy takrorlash (2): fuqarolik, mehnat huquqi va huquq tizimi xaritasi

Darslar 28 · 1 ta dars · V. A. Kostetskiy. Davlat va huquq asoslari, 10-sinf, 1-nashr. «Yangiyo‘l Poligraf Servis», Toshkent, 2017
28

Yakuniy takrorlash (2): fuqarolik va mehnat huquqi, huquq tizimi

Darslik: 133–140-betlar (27–28-§§, lug‘at)
Maqsad12–26-mavzularni (fuqarolik huquqi, iste’molchi huquqlari, intellektual mulk, sud, mehnat huquqi) umumlashtirish va huquq tarmoqlari xaritasini ko‘rish.
Yangi so‘zlar
fuqarolik huquqi · civil lawhuquq layoqati · legal capacitymehnat huquqi · labour lawhuquq tarmog‘i · branch of law
Tushuntirish

Fuqarolik huquqi mulkiy va shaxsiy nomulkiy munosabatlarni tartibga soladi. Shaxs 18 yoshda to‘liq muomala layoqatiga ega bo‘ladi; 14–18 yoshda qisman, 6–14 yoshda esa faqat mayda maishiy bitimlar tuza oladi, 6 yoshgacha bola nomidan ota-onasi ish ko‘radi; 16 yoshdan emansipatsiya mumkin. Ishonchnoma ko‘pi bilan 3 yilga beriladi, muddat ko‘rsatilmasa — 1 yil, sana bo‘lishi shart. Mulkdor egalik qiladi, foydalanadi va tasarruf etadi. Iste’molchi sotib olgan tovar sifatsiz bo‘lsa, almashtirish, ta’mirlash, narxni kamaytirish yoki pulni qaytarishni talab qila oladi; kafolat va yaroqlilik muddatlari hujjatda ko‘rsatiladi, sifatli tovarni esa qonunda belgilangan qisqa muddat ichida almashtirish mumkin. Mualliflik huquqi asar yaratilganda o‘zi paydo bo‘ladi. Fuqarolik ish sudda da’vo bilan boshlanadi: bosqichlar ketma-ket, shikoyat yo‘llari apellyatsiya va kassatsiya. Mehnat huquqida mehnat shartnomasi yozma tuziladi; haftalik ish vaqti 40 soat, voyaga yetmaganlar uchun 36 (16–18 yosh) va 24 soat (16 yoshgacha); ular tungi, ortiqcha va dam olish kunlari ishga jalb qilinmaydi; ta’til kamida 21 kalendar kun (yangi kodeks). Huquq tarmoqlari xaritasi: konstitutsiyaviy, ma’muriy, fuqarolik, mehnat, oila, jinoyat va protsessual huquq. Jinoyat huquqi (Jinoyat kodeksi 1994-yil 22-sentabrda qabul qilingan, 1995-yil 1-aprelda kuchga kirgan) jinoyat va jazoni belgilaydi: javobgarlik odatda 16 yoshdan, ayrim og‘ir jinoyatlar uchun 14 yoshdan. Oila huquqi (Oila kodeksi, 1998) nikoh va oila munosabatlarini tartibga soladi; nikoh yoshi 18. Bu ikki tarmoq darslikda alohida mavzu sifatida berilmagan, shuning uchun bu yerda faqat qisqacha eslatiladi; qonunlar o‘zgarib turishini ham yodda tutish kerak.

KonstitutsiyaviyhuquqMa’muriy huquqFuqarolik huquqiMehnat huquqiOila huquqiJinoyat huquqiProtsessualhuquqHuquq tarmoqlarixaritasi
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

O‘quvchi darsning eski bosma jadvaliga qarab kelib, xona o‘zgarganini ko‘rdi. Jadvalning sanasiga qarab yangisi borligini tekshirdi va to‘g‘ri xonaga bordi. Qoidalar va jadvallar yangilanadi, shuning uchun eng so‘nggi variantini tekshirish foydali.

Kim ishlatadi

Huquqshunoslar va buxgalterlar qonunning amaldagi matnini tekshiradi, davlat xizmatchilari yangilangan yo‘riqnomalarni qo‘llaydi, kutubxonachilar hujjatning eng so‘nggi tahririni topadi.

Bugun sinab ko‘ring

Biror bosma jadval yoki e’lonning sanasini toping va undan yangiroq variant bor-yo‘qligini tekshiring.

Namunalar
Qaysi tarmoq: ijarachi to‘lamagani uchun da’vo? Bu fuqarolik huquqi; ishdan noqonuniy bo‘shatilgan xodimning da’vosi — mehnat huquqi; jamoat joyida tartib buzish — ma’muriy huquq; o‘g‘irlik — jinoyat huquqi.
YoshMuomala layoqati
6 yoshgachaBitimlarni ota-onasi (qonuniy vakili) tuzadi
6–14 yoshMayda maishiy va tekin manfaat oladigan bitimlar
14–18 yoshQisman: ish haqi, stipendiya, omonatni o‘zi tasarruf etadi; boshqa bitimlar ota-ona roziligi bilan
18 yoshdanTo‘liq (16 yoshdan emansipatsiya yoki nikoh bilan oldinroq)
Murod 15 yoshda. U do‘kondan kichik narsa sotib olishi va o‘z ish haqini tasarruf etishi mumkin (14–18 yoshda layoqat qisman), ammo kvartira kabi yirik bitim uchun ota-onasining yozma roziligi kerak. Yozda yengil ishga ota-ona roziligi bilan va qisqartirilgan vaqt bilan ishlay oladi.
Sinfda faoliyat

Yakuniy tahlil: sinf 6 ta kichik holatni (ijara nizosi, sifatsiz telefon, noqonuniy ishdan bo‘shatish, tartib buzish, asar nusxasi, voyaga yetmaganning bitimi) mos huquq tarmog‘iga ajratadi va qaysi organga murojaat qilishni aytadi; aniq shaxslar yo‘q.

Mashq
1
Muomala layoqati yoshlari qanday?
2
Voyaga yetmagan xodim uchun haftalik ish vaqti qancha?
3
Qaysi huquq tarmoqlariga misol keltiring: o‘g‘irlik, ijara nizosi, ishdan bo‘shatish.
4
Nima uchun qonunlarning amaldagi matnini tekshirish odat bo‘lishi kerak?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliXona burchagi aniq 90°mi?Haftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →