Insonparvarlik prinsipi — konstitutsiyaviy tuzumning asosi
Insonparvarlik prinsipi inson, uning hayoti, erkinligi, sha’ni va qadr-qimmati oliy qadriyat ekanini bildiradi va barcha fuqarolar umumiy asosda teng huquqlarga va teng burchlarga ega bo‘lishini taqozo etadi. Bu prinsip amalda ham ko‘rinadi: masalan, o‘lim jazosi Prezident farmoniga ko‘ra 2008-yil 1-yanvardan bekor qilingan, 2023-yilgi Konstitutsiyada esa o‘lim jazosi taqiqlanishi to‘g‘ridan-to‘g‘ri yozib qo‘yilgan. Konstitutsiyadagi huquqlar odatda uch guruhga bo‘linadi: shaxsiy (hayot, erkinlik, shaxsiy daxlsizlik, sha’n va obro‘ himoyasi), siyosiy (saylash va saylanish, davlat ishlarini boshqarishda ishtirok etish, partiya va jamoat birlashmalariga uyushish, davlat organlariga murojaat qilish) hamda iqtisodiy, ijtimoiy va madaniy (mehnat, mulk, ta’lim, sog‘liqni saqlash). Siyosiy huquqlar fuqarolik bilan bog‘liq; murojaat uch shaklda bo‘ladi: taklif (yangilik yoki yaxshilash tavsiyasi), ariza (o‘z huquqini amalga oshirishda yordam so‘rash) va shikoyat (huquq buzilganini bildirish); davlat organlari ularni ko‘rib chiqib, javob berishi shart. Huquqlar bilan birga burchlar ham bor: Konstitutsiya va qonunlarga rioya qilish, o‘zgalar huquq, sha’ni va qadr-qimmatini hurmat qilish, tarixiy-madaniy merosni asrash, tabiatga ehtiyotkor munosabatda bo‘lish, soliq va yig‘imlarni to‘lash hamda Vatanni himoya qilish. Erkinlikdan foydalanish boshqa shaxslar, davlat va jamiyatning qonuniy manfaatlariga zarar yetkazmasligi kerak, shuning uchun huquqlarni cheklash faqat qonun asosida bo‘ladi.
«Huquq – burch» juftliklari: har bir huquq (ta’lim olish, mulkka egalik, saylash) uchun unga mos kamida bitta burch yoki mas’uliyatni topib, jadvalga yozing; guruhlar jadvalni taqqoslaydi.