ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Davlat va huquq asoslari

Insonparvarlik prinsipi: huquqlar va burchlar

Darslar 8 · 1 ta dars · V. A. Kostetskiy. Davlat va huquq asoslari, 10-sinf, 1-nashr. «Yangiyo‘l Poligraf Servis», Toshkent, 2017
8

Insonparvarlik prinsipi — konstitutsiyaviy tuzumning asosi

Darslik: 36–40-betlar
MaqsadInsonparvarlik prinsipini, fuqarolarning siyosiy huquqlari, murojaat shakllari va konstitutsiyaviy burchlarini tushuntirish.
Yangi so‘zlar
insonparvarlik (gumanizm) · humanism (humanitarian principle)siyosiy huquqlar · political rightsmurojaat · appeal to authoritieskonstitutsiyaviy burch · constitutional duty
Tushuntirish

Insonparvarlik prinsipi inson, uning hayoti, erkinligi, sha’ni va qadr-qimmati oliy qadriyat ekanini bildiradi va barcha fuqarolar umumiy asosda teng huquqlarga va teng burchlarga ega bo‘lishini taqozo etadi. Bu prinsip amalda ham ko‘rinadi: masalan, o‘lim jazosi Prezident farmoniga ko‘ra 2008-yil 1-yanvardan bekor qilingan, 2023-yilgi Konstitutsiyada esa o‘lim jazosi taqiqlanishi to‘g‘ridan-to‘g‘ri yozib qo‘yilgan. Konstitutsiyadagi huquqlar odatda uch guruhga bo‘linadi: shaxsiy (hayot, erkinlik, shaxsiy daxlsizlik, sha’n va obro‘ himoyasi), siyosiy (saylash va saylanish, davlat ishlarini boshqarishda ishtirok etish, partiya va jamoat birlashmalariga uyushish, davlat organlariga murojaat qilish) hamda iqtisodiy, ijtimoiy va madaniy (mehnat, mulk, ta’lim, sog‘liqni saqlash). Siyosiy huquqlar fuqarolik bilan bog‘liq; murojaat uch shaklda bo‘ladi: taklif (yangilik yoki yaxshilash tavsiyasi), ariza (o‘z huquqini amalga oshirishda yordam so‘rash) va shikoyat (huquq buzilganini bildirish); davlat organlari ularni ko‘rib chiqib, javob berishi shart. Huquqlar bilan birga burchlar ham bor: Konstitutsiya va qonunlarga rioya qilish, o‘zgalar huquq, sha’ni va qadr-qimmatini hurmat qilish, tarixiy-madaniy merosni asrash, tabiatga ehtiyotkor munosabatda bo‘lish, soliq va yig‘imlarni to‘lash hamda Vatanni himoya qilish. Erkinlikdan foydalanish boshqa shaxslar, davlat va jamiyatning qonuniy manfaatlariga zarar yetkazmasligi kerak, shuning uchun huquqlarni cheklash faqat qonun asosida bo‘ladi.

Konstitutsiyaviy huquq va burchlar
ShaxsiyHayot, erkinlik, shaxsiy daxlsizlik, sha’n va obro‘ himoyasi
SiyosiySaylash va saylanish, boshqaruvda ishtirok, uyushish, murojaat
Iqtisodiy, ijtimoiy, madaniyMehnat, mulk, ta’lim, sog‘liqni saqlash
BurchlarKonstitutsiya va qonunlarga rioya qilish; O‘zgalar huquqi va qadr-qimmatini hurmat qilish; Tarixiy-madaniy merosni asrash, tabiatni saqlash; Soliq va yig‘imlarni to‘lash; Vatanni himoya qilish
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Maktab kutubxonasidan kitob olish har bir o‘quvchining huquqi, uni o‘z vaqtida va butun holda qaytarish esa majburiyati. Majburiyat bajarilgani uchun boshqalar ham o‘sha kitobni oladi. Bir kishining huquqi boshqalarning huquqi bilan birga ishlaydi.

Kim ishlatadi

Kutubxonachilar va o‘qituvchilar huquq va majburiyatni birga tushuntiradi, jamoat xizmatlari xodimlari xizmat shartlarini belgilaydi, huquqshunoslar huquq chegarasini aytib beradi.

Bugun sinab ko‘ring

Birgalikda foydalaniladigan bitta narsani (to‘p, kitob burchagi) tanlab, undan keyingi odam foydalanishi uchun siz qiladigan bitta ishni yozing.

Namunalar
Murojaat shakliMa’nosi
TaklifYangilik yoki yaxshilash tavsiyasi
ArizaO‘z huquqini amalga oshirishda yordam so‘rash
ShikoyatHuquq buzilganini bildirish
Oqila mahallada yangi o‘yin maydonchasi qurilishini tavsiya qilmoqchi — bu taklif. Rustam pasport yoki ma’lumotnoma olish uchun yozma so‘rov beradi — bu ariza. Nodira kommunal xizmat sifatsizligi haqida yozadi — bu shikoyat.
Tungi soat 1 da juda baland ovozda musiqa qo‘yish «erkinlik»ka o‘xshab ko‘rinadi, lekin qo‘shnilarning dam olish huquqiga zarar yetkazadi. Shu bois Konstitutsiya erkinlikni boshqalarning huquqi bilan chegaralaydi, soliq to‘lash esa umumiy ehtiyojlar uchun burch hisoblanadi.
Sinfda faoliyat

«Huquq – burch» juftliklari: har bir huquq (ta’lim olish, mulkka egalik, saylash) uchun unga mos kamida bitta burch yoki mas’uliyatni topib, jadvalga yozing; guruhlar jadvalni taqqoslaydi.

Mashq
1
Insonparvarlik prinsipi nimani anglatadi?
2
Murojaatning uch shaklini va ularning farqini ayting.
3
Quyidagi huquqlarni guruhlarga ajrating: a) saylash huquqi; b) ta’lim olish huquqi; v) shaxsiy daxlsizlik.
4
Nima uchun Konstitutsiya huquqlar bilan birga burchlarni ham belgilaydi?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliYarmi sariq, yarmi yashil?Haftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →