Darslar 6 · 1 ta dars · V. A. Kostetskiy. Davlat va huquq asoslari, 10-sinf, 1-nashr. «Yangiyo‘l Poligraf Servis», Toshkent, 2017
6
Davlatda qonunning ustuvorligi
Darslik: 28–30-betlar
MaqsadKonstitutsiyaning asosiy qonun sifatidagi o‘rnini, huquq tushunchasini va huquqiy davlat belgilarini tushuntirish.
Yangi so‘zlar
huquq · law (as a system of rules)huquqiy davlat · state governed by lawhokimiyatlar bo‘linishi · separation of powersyuridik kuch · legal force
Tushuntirish
Konstitutsiya — davlatning asosiy qonuni: u davlat hokimiyatini tashkil etish, shaxs va davlat munosabatlari tamoyillarini belgilaydi va boshqa barcha huquq tarmoqlari (fuqarolik, mehnat, jinoyat va boshqalar) uchun asos bo‘ladi. Shuning uchun u eng yuqori yuridik kuchga ega: qonunlar, Prezident farmon va qarorlari, Vazirlar Mahkamasi qarorlari, vazirlik va mahalliy organlar hujjatlari unga zid bo‘lishi mumkin emas, zid bo‘lsa, yuqoriroq kuchga ega hujjat ustun turadi. Huquq — davlat o‘rnatadigan yoki tan oladigan, hamma uchun majburiy va davlat majburlovi bilan ta’minlanadigan xulq qoidalari tizimi; axloq me’yorlaridan farqli, uning buzilishi huquqiy oqibat (jarima, jinoiy jazo, zararni qoplash va hokazo) keltiradi. Huquqiy davlatda qonun va huquq ustun turadi, sud mustaqil bo‘ladi, inson huquq va erkinliklari kafolatlanadi, davlat organlari ham qonun doirasida ish ko‘radi, hokimiyat esa qonun chiqaruvchi, ijro etuvchi va sud tarmoqlariga bo‘linadi. O‘zbekiston amaldagi Konstitutsiyaga ko‘ra huquqiy davlat sifatida belgilangan. Huquq insonning erkinligini yo‘q qilmaydi, balki uni boshqalar huquqi bilan muvofiqlashtiradi: erkinlik o‘zgalarga zarar yetkazmaguncha cheklanmaydi.
Namunalar
Vazirlik buyrug‘i qonun talabiga zid bo‘lib chiqdi. Bunday holda qonun ustun bo‘ladi, chunki u yuqoriroq yuridik kuchga ega; buyruq esa o‘zgartirilishi yoki bekor qilinishi kerak.
Bog‘da axlatni yerga tashlagan odam, taqiqlangan joyda avtomobil qoldirgan haydovchi va qo‘shnisining mol-mulkini qasddan buzgan shaxs — uchalasi ham huquq me’yorini buzgan, lekin oqibatlari turlicha: birinchi ikkitasida ma’muriy jarima, uchinchisida zararni qoplash bilan birga, zarar miqdoriga qarab ma’muriy yoki jinoiy javobgarlik.
Sinfda faoliyat
Hujjatlar zinapoyasi: kartochkalarga yozilgan 7 ta hujjat turi (Konstitutsiya, qonun, Prezident farmoni, Vazirlar Mahkamasi qarori, vazirlik buyrug‘i, hokimlik qarori, konstitutsiyaviy qonun) yuridik kuchi bo‘yicha tizimlanadi va qarama-qarshilik misoli o‘ylab topiladi.
Mashq
1
Huquq tushunchasini o‘z so‘zlaringiz bilan ta’riflang.
Davlat o‘rnatadigan yoki tan oladigan, hamma uchun majburiy, davlat majburlovi bilan ta’minlanadigan xulq qoidalari tizimi.
2
Huquqiy davlatning ikkita belgisini ayting.
Masalan: qonun ustuvorligi, sudning mustaqilligi, inson huquqlarining kafolati, hokimiyatlar bo‘linishi.
3
Qaysi hujjat yuqori kuchga ega: hokimlik qarori yoki qonun? Nima uchun?
Qonun, chunki u oliy vakillik organi tomonidan Konstitutsiya asosida qabul qilinadi va mahalliy hujjat unga zid bo‘lmasligi kerak.
4
Huquq inson erkinligini cheklaydi; nima uchun bu adolatli hisoblanadi?
Chunki hammaning erkinligi birgalikda mavjud bo‘lishi uchun har kim boshqalar huquqiga zarar yetkazmasligi kerak; cheklov hamma uchun bir xil va qonun bilan belgilanadi.