ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Davlat va huquq asoslari

Mehnat munosabatlari

Darslar 20 · 1 ta dars · V. A. Kostetskiy. Davlat va huquq asoslari, 10-sinf, 1-nashr. «Yangiyo‘l Poligraf Servis», Toshkent, 2017
20

Mehnatga oid munosabatlar

Darslik: 97–103-betlar
MaqsadMehnat munosabatlari, ularning tomonlari va asosiy tamoyillarini, mehnat huquqi manbalarini va voyaga yetmaganlarning mehnat huquqiy layoqatini tushuntirish.
Yangi so‘zlar
mehnat munosabatlari · labour relationsish beruvchi · employerxodim · employeemehnat shartnomasi · employment (labour) contract
Tushuntirish

Mehnat munosabatlari — xodim bilan ish beruvchi o‘rtasida xodimning ish haqi evaziga mehnat vazifasini bajarishi haqidagi kelishuvga asoslangan munosabatlardir. Tomonlar: xodim (mehnat qiluvchi shaxs) va ish beruvchi (tashkilot yoki ish bergan jismoniy shaxs). Mehnat huquqining asosiy manbalari: Konstitutsiya, Mehnat kodeksi (2022-yilda qabul qilingan va 2023-yil 30-aprelda kuchga kirgan yangi tahrir), boshqa qonunlar, shuningdek ichki hujjatlar va jamoa shartnomalari. Asosiy tamoyillar: mehnat erkinligi va majburiy mehnatning taqiqlanishi, kamsitishning taqiqlanishi, mehnat sharoitlarining xavfsizligi, adolatli haq, mehnat nizolarini sud orqali hal qilish imkoni. Mehnat qilish huquqi — Konstitutsiyada mustahkamlangan fuqarolarning asosiy huquqlaridan biri. Qoidaga ko‘ra, mehnat shartnomasi 16 yoshga to‘lgan shaxs bilan tuziladi; 15 yoshga to‘lgan shaxs ota-onasidan biri (yoki uning o‘rnini bosuvchi shaxs)ning yozma roziligi bilan ishga qabul qilinishi mumkin, maktab o‘quvchilari esa 14 yoshdan shunday rozilik bilan, o‘qishdan bo‘sh vaqtda, salomatligi va ta’limiga zarar yetkazmaydigan yengil ishda ishlashi mumkin. Voyaga yetmaganlar og‘ir, zararli va xavfli ishlarga jalb qilinmaydi.

Og‘ir, zararli va xavfli ishlar – 18 yoshgacha taqiqlangan
YoshIshga qabul qilish
14 yoshdanMaktab o‘quvchisi: ota-ona yozma roziligi bilan, o‘qishdan bo‘sh vaqtda yengil ish
15 yoshdanOta-onadan birining yozma roziligi bilan
16 yoshdanMehnat shartnomasi (umumiy qoida)
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

O‘quvchi maktab yarmarkasidagi peshtaxtada tushdan keyin yordam berdi. Tashkilotchi nima qilish kerakligini aytdi va yordamchiga qisqa tanaffus berdi, yordamchi ishni diqqat bilan va o‘z vaqtida bajardi. Har ikki tomon bir-biridan nimani kutishi mumkinligini bilardi. (Bu faqat tasavvuriy holat, huquqiy maslahat emas.)

Kim ishlatadi

Ish beruvchilar va xodimlar kim ko‘rsatma berishi va kim ishni bajarishini kelishadi, mehnat inspektorlari ish sharoitlari qonunga mosligini tekshiradi, o‘qituvchilar yoshlarga mehnat asoslarini tushuntiradi.

Bugun sinab ko‘ring

Maktab yoki uydagi kichik bir yordam ishini o‘ylab, kim ko‘rsatma berishini, kim ishni bajarishini va har biri boshqasidan nimani kutishi mumkinligini yozing.

Namunalar
Murod 16 yoshga to‘ldi va yozgi ta’tilda yengil ishga kirmoqchi. Ish beruvchi bilan mehnat shartnomasi tuziladi; Murod xodim, kompaniya esa ish beruvchi bo‘ladi, ikkala tomon ham shartnomada yozilgan huquq va majburiyatlarga ega.
Mehnaterkinligi,majburiymehnatningtaqiqlanishiKamsitishningtaqiqlanishiXavfsiz mehnatsharoitlariAdolatli haqNizolarni sudorqali halqilishMehnattamoyillari
Ish beruvchi e’londa «faqat yigitlar» deb yozdi, bunda ishning o‘zi jinsga bog‘liq emas. Bu kamsitish bo‘lishi mumkin, chunki mehnat tamoyillari ishga qabul qilishda asossiz tafovutni taqiqlaydi.
Sinfda faoliyat

Muhokama: «Sizning qarindoshingiz yoki tanishingiz qanday ish bilan band? Uning ish beruvchisi kim?» Har kim o‘z misolini aytadi (ism va ish joyi nomisiz), xodim va ish beruvchining vazifalarini ajratadi.

Mashq
1
Mehnat munosabatlari tomonlari kimlar?
2
Mehnat huquqining uchta manbasini ayting.
3
16 yoshdan kichik o‘smir yengil ishda ishlashi uchun qanday shartlar kerak?
4
Nima uchun majburiy mehnat taqiqlanadi?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliHar kuni ikki baravar oshadigan ish haqiHaftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →