Iste’molchilar huquqlari va majburiyatlari
Iste’molchi — foyda olish bilan bog‘liq bo‘lmagan, shaxsiy yoki oilaviy ehtiyoj uchun tovar sotib oladigan, ish yoki xizmatga buyurtma beradigan yoki shunday niyatdagi fuqaro; demak, keyinchalik sotish uchun ulgurji xarid qilgan shaxs iste’molchi emas. Iste’molchilar huquqlari «Iste’molchilarning huquqlarini himoya qilish to‘g‘risida»gi Qonun (1996-yilda qabul qilingan, keyin ko‘p marta o‘zgartirilgan) bilan himoyalanadi. Sotuvchi tovar haqida to‘liq axborot berishi shart: asosiy iste’mol xususiyatlari, ishlab chiqarilgan sana, kafolat majburiyatlari, yaroqlilik muddati, saqlash qoidalari, ta’mirlash korxonalarining manzillari; tovar narxi so‘mda ko‘rsatilgan bo‘lishi lozim. Xaridni tasdiqlovchi hujjat — kassa cheki yoki tovar cheki (bugun ko‘pincha elektron, QR-kodli); u almashtirish, qaytarish va nizoda isbot sifatida kerak bo‘ladi. Xavfsizlik talablariga muvofiqligi tasdiqlangan mahsulotga muvofiqlik sertifikati beriladi va iste’molchi bu haqda axborot olish huquqiga ega. Past sifatli yoki nuqsonli tovar sotilganda iste’molchi o‘z xohishiga ko‘ra quyidagilardan birini talab qiladi: shunday rusumdagi sifatli tovarga almashtirish; boshqa rusumga almashtirib, narxni qayta hisoblash; narxni nuqsonga mutanosib kamaytirish; shartnomani bekor qilib, zararni qoplash. Sifatli tovarni almashtirish yoki qaytarish talabi qonunda belgilangan qisqa muddat ichida qo‘yiladi va tovar ishlatilmagan, xossalari saqlangan va shu sotuvchidan olingani isbotlangan holda qondiriladi. Iste’molchi ham majburiyatlarga ega: qonuniy asosga ega bo‘lmasa, sotuvchi topshirgan tovarni qabul qilishi va uning haqini to‘lashi shart.
| Axborot olish | Asosiy xususiyatlari, ishlab chiqarilgan sana, kafolat, yaroqlilik muddati, saqlash qoidalari, ta’mirlash manzillari, narx so‘mda |
|---|---|
| Nuqsonli tovar: bittasini talab qilish | Sifatli tovarga almashtirish; Boshqa rusumga almashtirish va narxni qayta hisoblash; Narxni nuqsonga mutanosib kamaytirish; Shartnomani bekor qilish va zararni qoplash |
O‘quvchi do‘kon varaqasida bir xil daftarlarning ikki taklifini solishtirdi: 10 ta daftar 20 tanga, 4 ta daftar 10 tanga. Bitta daftar narxini hisoblab (2 va 2,5 tanga), qaysi to‘plam arzonroq ekanini bildi. Taklifdagi ma’lumotni solishtirish xaridorga to‘g‘ri tanlashga yordam beradi.
Iste’molchilar huquqini himoya qilish xodimlari takliflarda miqdor va narx aniq ko‘rsatilganini tekshiradi, do‘kon boshliqlari birlik narxini belgilaydi, xaridorlar tanlashdan oldin takliflarni solishtiradi.
Ikkita taklif o‘ylab toping (masalan, 6 ta qalam 12 tanga va 10 ta qalam 18 tanga) va qaysi birida bitta qalam arzonroq ekanini hisoblang. Hech narsa sotib olish shart emas.
«Iste’molchi yoki yo‘q?» va «Nuqsonmi yoki xohishmi?» kartochkalari: 8 ta holat (ulgurji xarid, taksi xizmati, noto‘g‘ri o‘lcham, ishlamaydigan quloqchin va hokazo). Guruhlar toifani aniqlab, qanday talab qo‘yish mumkinligini yozadi.