Bitimlar va vakillik
Bitim — fuqaro va yuridik shaxslarning fuqarolik huquq va burchlarini vujudga keltirish, o‘zgartirish yoki bekor qilishga qaratilgan harakatlari. Bitim haqiqiy bo‘lishi uchun to‘rt talab bajarilishi kerak: qonuniylik (qonunga zid maqsad bo‘lmasligi), taraflarning yetarli muomala layoqati, ixtiyoriylik (qo‘rqitish, aldash, zo‘rlik yoki yanglishish ta’sirida tuzilmasligi) va qonunda belgilangan shaklga rioya qilish. Shakllar — og‘zaki, oddiy yozma va notarial tasdiqlangan; ko‘chmas mulk bilan bitimlar esa davlat ro‘yxatidan o‘tkazilishi kerak. Bitimlar bir tomonlama (masalan, vasiyat), ikki tomonlama yoki ko‘p tomonlama (shartnomalar) bo‘ladi. Bitim haqiqiy emas deb topilsa, u boshidan yuridik oqibat keltirmaydi: har bir taraf olganini qaytaradi, qaytarib bo‘lmasa, uning qiymatini pul bilan to‘laydi. Asoslar: shaklga rioya qilmaslik; qonunga zidlik; 14 yoshga to‘lmagan shaxsning tuzgan bitimi (mayda maishiy bitimlardan tashqari); 14–18 yoshdagining ota-ona roziligisiz tuzgani; sud muomalaga layoqatsiz deb topgan shaxsning bitimi; yanglishish, aldash, zo‘rlik, qo‘rqitish ta’sirida tuzilgan bitim; ko‘zbo‘yamachilik uchun tuzilgan qalbaki bitim; yuridik shaxsning o‘z faoliyat maqsadiga zid bitimi. Vakillik — bir shaxs (vakil) boshqa shaxs nomidan, ishonchnoma, qonun yoki sud qaroriga asoslangan vakolat bilan bitim tuzishi; muomalaga layoqatsizlar nomidan bitimni ota-onasi, farzandlikka oluvchisi yoki vasiysi tuzadi. Ishonchnoma — vakolat berishning yozma hujjati, oddiy yozma yoki notarial shaklda bo‘ladi, ko‘pi bilan uch yilga beriladi (muddati ko‘rsatilmasa — bir yil) va sanasi bo‘lishi shart.
| Haqiqiylik talablari | Qonuniylik; Taraflarning yetarli muomala layoqati; Ixtiyoriylik; Qonunda belgilangan shakl |
|---|---|
| Shakllari | Og‘zaki; Oddiy yozma; Notarial tasdiqlangan |
Kasal bo‘lib qolgan o‘quvchi do‘stidan loyihasini o‘z nomidan topshirib qo‘yishni so‘radi. Do‘sti loyihani topshirib, o‘qituvchiga u kimniki ekanini va egasi shuni so‘ragani aytdi. Boshqa odam nomidan ish qilish o‘sha odam rozi bo‘lgan va kerakli odamlar bilganida to‘g‘ri bo‘ladi. (Bu faqat kichik o‘xshatish, huquqiy maslahat emas.)
Notariuslar imzo va sanani tasdiqlaydi, maktab ofis xodimlari hujjatlarni qabul qiladi, huquqshunoslar ishonchnoma shartlarini yozadi.
Bir kishi boshqa kishi nomidan qila oladigan bitta ishni (masalan, xabar yetkazish) o‘ylab, ikkinchi kishi avval nimani bilishi kerakligini yozing.
| Ishonchnoma | Qoida |
|---|---|
| Shakli | Oddiy yozma yoki notarial |
| Muddati | Ko‘pi bilan 3 yil; ko‘rsatilmasa – 1 yil |
| Sana | Bo‘lishi shart |
«Haqiqiymi?» tekshiruvi: 8 ta qisqa bitim tavsifi (13 yoshli bolaning mashina sotishi; sovg‘a va ro‘yxatdan o‘tmagan ko‘chmas mulk; qo‘rqitib imzolatilgan kelishuv va hokazo). Guruhlar «haqiqiy» yoki «haqiqiy emas» deb belgilab, sababini bitta talab nomi bilan ko‘rsatadi.