ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Davlat va huquq asoslari

Bitimlar va vakillik

Darslar 13 · 1 ta dars · V. A. Kostetskiy. Davlat va huquq asoslari, 10-sinf, 1-nashr. «Yangiyo‘l Poligraf Servis», Toshkent, 2017
13

Bitimlar va vakillik

Darslik: 59–62-betlar
MaqsadBitimning talablari, turlari va shakllarini, bitimlar haqiqiy emasligi asoslarini hamda vakillik va ishonchnomani tushuntirish.
Yangi so‘zlar
bitim · transaction (legal act)haqiqiy emas bitim · invalid transactionvakillik · representationishonchnoma · power of attorney
Tushuntirish

Bitim — fuqaro va yuridik shaxslarning fuqarolik huquq va burchlarini vujudga keltirish, o‘zgartirish yoki bekor qilishga qaratilgan harakatlari. Bitim haqiqiy bo‘lishi uchun to‘rt talab bajarilishi kerak: qonuniylik (qonunga zid maqsad bo‘lmasligi), taraflarning yetarli muomala layoqati, ixtiyoriylik (qo‘rqitish, aldash, zo‘rlik yoki yanglishish ta’sirida tuzilmasligi) va qonunda belgilangan shaklga rioya qilish. Shakllar — og‘zaki, oddiy yozma va notarial tasdiqlangan; ko‘chmas mulk bilan bitimlar esa davlat ro‘yxatidan o‘tkazilishi kerak. Bitimlar bir tomonlama (masalan, vasiyat), ikki tomonlama yoki ko‘p tomonlama (shartnomalar) bo‘ladi. Bitim haqiqiy emas deb topilsa, u boshidan yuridik oqibat keltirmaydi: har bir taraf olganini qaytaradi, qaytarib bo‘lmasa, uning qiymatini pul bilan to‘laydi. Asoslar: shaklga rioya qilmaslik; qonunga zidlik; 14 yoshga to‘lmagan shaxsning tuzgan bitimi (mayda maishiy bitimlardan tashqari); 14–18 yoshdagining ota-ona roziligisiz tuzgani; sud muomalaga layoqatsiz deb topgan shaxsning bitimi; yanglishish, aldash, zo‘rlik, qo‘rqitish ta’sirida tuzilgan bitim; ko‘zbo‘yamachilik uchun tuzilgan qalbaki bitim; yuridik shaxsning o‘z faoliyat maqsadiga zid bitimi. Vakillik — bir shaxs (vakil) boshqa shaxs nomidan, ishonchnoma, qonun yoki sud qaroriga asoslangan vakolat bilan bitim tuzishi; muomalaga layoqatsizlar nomidan bitimni ota-onasi, farzandlikka oluvchisi yoki vasiysi tuzadi. Ishonchnoma — vakolat berishning yozma hujjati, oddiy yozma yoki notarial shaklda bo‘ladi, ko‘pi bilan uch yilga beriladi (muddati ko‘rsatilmasa — bir yil) va sanasi bo‘lishi shart.

Bitim
Haqiqiylik talablariQonuniylik; Taraflarning yetarli muomala layoqati; Ixtiyoriylik; Qonunda belgilangan shakl
ShakllariOg‘zaki; Oddiy yozma; Notarial tasdiqlangan
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Kasal bo‘lib qolgan o‘quvchi do‘stidan loyihasini o‘z nomidan topshirib qo‘yishni so‘radi. Do‘sti loyihani topshirib, o‘qituvchiga u kimniki ekanini va egasi shuni so‘ragani aytdi. Boshqa odam nomidan ish qilish o‘sha odam rozi bo‘lgan va kerakli odamlar bilganida to‘g‘ri bo‘ladi. (Bu faqat kichik o‘xshatish, huquqiy maslahat emas.)

Kim ishlatadi

Notariuslar imzo va sanani tasdiqlaydi, maktab ofis xodimlari hujjatlarni qabul qiladi, huquqshunoslar ishonchnoma shartlarini yozadi.

Bugun sinab ko‘ring

Bir kishi boshqa kishi nomidan qila oladigan bitta ishni (masalan, xabar yetkazish) o‘ylab, ikkinchi kishi avval nimani bilishi kerakligini yozing.

Namunalar
Sotuvchi ishlatilgan telefonning holati haqida bilib turib yolg‘on ma’lumot berdi va xaridor aldanib sotib oldi. Aldash ta’sirida tuzilgan bunday bitim haqiqiy emas deb topilishi mumkin; unda taraflar olganlarini qaytaradi: telefon sotuvchiga, pul xaridorga.
IshonchnomaQoida
ShakliOddiy yozma yoki notarial
MuddatiKo‘pi bilan 3 yil; ko‘rsatilmasa – 1 yil
SanaBo‘lishi shart
Dilnoza qarindoshiga pochtadan bandrol olish uchun yozma ishonchnoma berdi: unda sana, ikkala shaxsning ma’lumotlari va vakolat doirasi ko‘rsatilgan. Ishonchnoma sanasiz bo‘lsa, haqiqiy hisoblanmaydi, muddati yozilmasa esa bir yil amal qiladi.
Sinfda faoliyat

«Haqiqiymi?» tekshiruvi: 8 ta qisqa bitim tavsifi (13 yoshli bolaning mashina sotishi; sovg‘a va ro‘yxatdan o‘tmagan ko‘chmas mulk; qo‘rqitib imzolatilgan kelishuv va hokazo). Guruhlar «haqiqiy» yoki «haqiqiy emas» deb belgilab, sababini bitta talab nomi bilan ko‘rsatadi.

Mashq
1
Bitim haqiqiy bo‘lishi uchun qanday to‘rt talab bajarilishi kerak?
2
Bitim haqiqiy emas deb topilsa, taraflar nima qiladi?
3
11 yoshli bola ota-onasining ishtirokisiz ko‘chmas mulkni sotdi. Bitim haqida nima deyish mumkin?
4
Nima uchun ishonchnomaning muddati chegaralangan?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliYangi yil qori toza suvmi?Haftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →