ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Kimyo

Karbonat kislota va karbonatlar. 1-amaliy ish

Darslar 11–12 · 2 ta dars · I.R. Asqarov, K. G‘opirov, N.X. To‘xtaboyev. Kimyo 9-sinf, qayta ishlangan 4-nashr. «O‘zbekiston» NMIU, Toshkent, 2019
12

1-amaliy ish: uglerod (IV)-oksid hosil qilish va uning xossalari bilan tanishish

Darslik: 192-bet
MaqsadCO₂ ni olish, uning kislotali oksid xossalarini va karbonat ioniga sifat reaksiyani amaliy ishda o‘rganish; kuzatishlarni tenglamalar bilan izohlash.
Yangi so‘zlar
gaz o‘tkazgich nay · gas delivery tubeohakli suv · lime waterindikator · indicatorfiltrat · filtrate
Tushuntirish

Amaliy ishda avval bo‘r yoki marmar bo‘laklariga suyultirilgan xlorid kislota ta’sir ettirib CO₂ olinadi: CaCO₃ + 2HCl → CaCl₂ + H₂O + CO₂↑. Gaz o‘tkazgich nay orqali CO₂ ohakli suvga yuborilganda loyqalanish kuzatiladi (CaCO₃↓), davom ettirilsa suyuqlik tiniqlashadi, chunki eruvchan Ca(HCO₃)₂ hosil bo‘ladi. Gaz distillangan suvdan o‘tkazilganda hosil bo‘lgan kuchsiz H₂CO₃ ko‘k lakmusni qizartiradi; fenolftalein qo‘shilgan NaOH eritmasidan o‘tkazilsa, ishqor sarflanib pushti rang yo‘qoladi: CO₂ + 2NaOH → Na₂CO₃ + H₂O. Tuproq namunasiga kislota ta’sir ettirilsa, karbonatlar borligidan gaz pufakchalari chiqadi, tuproq filtratiga AgNO₃ qo‘shilsa, oq cho‘kma xlorid ionini ko‘rsatadi: Ag⁺ + Cl⁻ → AgCl↓. Hamma ishni o‘qituvchi bilan, himoya ko‘zoynagi va xalatda bajaring; kislota va ishqor teriga tegsa, darhol ko‘p suv bilan yuving va o‘qituvchiga ayting.

!Xavfsizlik
Hamma ishni o‘qituvchi bilan, ko‘zoynak va xalatda bajaring; kislota yoki ishqor teriga tegsa, darhol ko‘p suv bilan yuving va o‘qituvchiga ayting.
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Mexanik mototsiklni tinglaydi: «taqillayapti» bu kuzatuv, «podshipnik eskirgan» esa tushuntirish. Kimyo amaliyotida ham ko‘rganimiz va uning sababi alohida yoziladi, shunda boshqa odam xulosani tekshira oladi.

Kim ishlatadi

Laboratoriya xodimlari kuzatuv va xulosani alohida yozadi, shifokorlar belgilar va tashxisni ajratadi, muhandislar nosozlikni kuzatish orqali topadi.

Bugun sinab ko‘ring

Uyda biror narsa ishlamay qolsa, bir qatorga «nimani kuzatdim», ikkinchi qatorga «sababi nima deb o‘ylayman» deb yozing. Faqat yozing: narsani ochmang va tuzatmang.

Namunalar
Kuzatish: ohakli suvda avval loyqa: Ca(OH)₂ + CO₂ → CaCO₃↓ + H₂O; ortiqcha gazda tiniqlashadi: CaCO₃ + CO₂ + H₂O → Ca(HCO₃)₂.
NaCl + AgNO3→AgCl↓ + NaNO3
oq cho‘kma: Ag⁺ + Cl⁻ → AgCl↓
Tuproq filtratiga AgNO₃: NaCl + AgNO₃ → AgCl↓ + NaNO₃; qisqa ionli: Ag⁺ + Cl⁻ → AgCl↓. Cho‘kma ammiak eritmasida eriydi, nitrat kislotada erimaydi — bu AgCl belgisi.
Sinfda faoliyat

Hisobot jadvali: ustunlar — «Tajriba», «Kuzatish», «Reaksiya tenglamasi», «Xulosa». Ish bajarilgach (o‘qituvchi nazoratida) jadvalni to‘ldiring; juftlik bilan almashib tekshiring. Uy sharoitida bu tajribalarni takrorlamang.

Mashq
1
CO₂ ni olish reaksiyasini yozing.
2
Fenolftaleinli NaOH eritmasidan CO₂ o‘tkazilganda rang nega yo‘qoladi?
3
Ohakli suvdan uzoq CO₂ o‘tkazilsa, nima o‘zgaradi? Tenglamasini yozing.
4
Tuproqda xlorid ionlari bor-yo‘qligini qanday aniqlash mumkin? Nima kuzatiladi?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliFikr varaqalari tahliliHaftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →