O‘zbekistonda metallurgiya. Cho‘yan ishlab chiqarish
Cho‘yan — tarkibida 2,14 % dan ko‘p (odatda 2,14–4,5 %) uglerod tutgan temir qotishmasi; unda kremniy, marganes, oltingugurt va fosfor ham bo‘ladi. U domna pechida olinadi: yuqoridan temir rudasi (Fe₂O₃, Fe₃O₄), koks va flus (ohaktosh) solinadi, pastdan qizdirilgan havo yoki kislorodli havo purkaladi. Koks yonadi: C + O₂ → CO₂, CO₂ qizigan koks bilan CO beradi: CO₂ + C → 2CO; CO ruda oksidlarini bosqichma-bosqich qaytaradi: 3Fe₂O₃ + CO → 2Fe₃O₄ + CO₂, Fe₃O₄ + CO → 3FeO + CO₂, FeO + CO → Fe + CO₂. Flus rudadagi bo‘sh jinsni yengil eruvchan shlakka aylantiradi: CaCO₃ → CaO + CO₂, CaO + SiO₂ → CaSiO₃. Gornda suyuq cho‘yan pastda, uni oksidlanishdan saqlovchi yengil shlak yuqorida to‘planadi va ular alohida chiqariladi. Quyma (kulrang) cho‘yanda uglerod grafit holida bo‘lib, undan quvur, panjara, mashina qismlari quyiladi; to‘yingan (oq) cho‘yanda uglerod Fe₃C holida, u qattiq va mo‘rt, asosan po‘latga qayta ishlanadi. O‘zbekistonda qora metallurgiya asosan Bekobodda (O‘zbekiston metallurgiya kombinati) joylashgan; u asosan metall chiqindilaridan elektr pechlarida po‘lat ishlab chiqaradi. Domna jarayoni chang, gaz va chiqindi hosil qilib, atrof-muhitni ifloslaydi, shuning uchun vodorod yoki tabiiy gaz yordamida koks ishlatmasdan temir olish (g‘ovak temir) usullari rivojlantirilmoqda.
Ko‘chadagi lyuk qopqoqlari va eski radiatorlar cho‘yandan quyiladi: suyuq cho‘yan qolipga quyilib qotadi va transport og‘irligiga bardosh beradi. Lekin cho‘yan sinuvchan, egilmaydi, ko‘p zarbada yoriladi.
Quyma sexlari ustalari cho‘yandan detal quyadi, metallurglar cho‘yan va po‘latni tarkibiga qarab ajratadi, shahar muhandislari lyuk va panjaralarni tanlaydi.
Kattalar bilan yo‘lakdan turib (yo‘lga chiqmay) cho‘yan lyuk qopqog‘ining naqshiga qarang va uni daftarga chizing.
Chizma: domna pechining sodda sxemasini chizing va belgilang: ruda + koks + flus (yuqorida), havo (pastda), cho‘yan va shlak (gorn). Har bir zonada boradigan reaksiyani yozing. Maktab laboratoriyasida domna jarayonini takrorlab bo‘lmaydi; ko‘rgazma videolarini o‘qituvchi bilan ko‘ring.