ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Kimyo

Temir birikmalari. Cho‘yan

Darslar 37–38 · 2 ta dars · I.R. Asqarov, K. G‘opirov, N.X. To‘xtaboyev. Kimyo 9-sinf, qayta ishlangan 4-nashr. «O‘zbekiston» NMIU, Toshkent, 2019
38

O‘zbekistonda metallurgiya. Cho‘yan ishlab chiqarish

Darslik: 165–167-betlar
MaqsadO‘zbekistonda qora metallurgiyani, cho‘yan olish (domna jarayoni) kimyosini, cho‘yan turlarini va ishlatilishini bilish.
Yangi so‘zlar
cho‘yan · cast irondomna pechi · blast furnaceflus · fluxshlak · slag
Tushuntirish

Cho‘yan — tarkibida 2,14 % dan ko‘p (odatda 2,14–4,5 %) uglerod tutgan temir qotishmasi; unda kremniy, marganes, oltingugurt va fosfor ham bo‘ladi. U domna pechida olinadi: yuqoridan temir rudasi (Fe₂O₃, Fe₃O₄), koks va flus (ohaktosh) solinadi, pastdan qizdirilgan havo yoki kislorodli havo purkaladi. Koks yonadi: C + O₂ → CO₂, CO₂ qizigan koks bilan CO beradi: CO₂ + C → 2CO; CO ruda oksidlarini bosqichma-bosqich qaytaradi: 3Fe₂O₃ + CO → 2Fe₃O₄ + CO₂, Fe₃O₄ + CO → 3FeO + CO₂, FeO + CO → Fe + CO₂. Flus rudadagi bo‘sh jinsni yengil eruvchan shlakka aylantiradi: CaCO₃ → CaO + CO₂, CaO + SiO₂ → CaSiO₃. Gornda suyuq cho‘yan pastda, uni oksidlanishdan saqlovchi yengil shlak yuqorida to‘planadi va ular alohida chiqariladi. Quyma (kulrang) cho‘yanda uglerod grafit holida bo‘lib, undan quvur, panjara, mashina qismlari quyiladi; to‘yingan (oq) cho‘yanda uglerod Fe₃C holida, u qattiq va mo‘rt, asosan po‘latga qayta ishlanadi. O‘zbekistonda qora metallurgiya asosan Bekobodda (O‘zbekiston metallurgiya kombinati) joylashgan; u asosan metall chiqindilaridan elektr pechlarida po‘lat ishlab chiqaradi. Domna jarayoni chang, gaz va chiqindi hosil qilib, atrof-muhitni ifloslaydi, shuning uchun vodorod yoki tabiiy gaz yordamida koks ishlatmasdan temir olish (g‘ovak temir) usullari rivojlantirilmoqda.

💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Ko‘chadagi lyuk qopqoqlari va eski radiatorlar cho‘yandan quyiladi: suyuq cho‘yan qolipga quyilib qotadi va transport og‘irligiga bardosh beradi. Lekin cho‘yan sinuvchan, egilmaydi, ko‘p zarbada yoriladi.

Kim ishlatadi

Quyma sexlari ustalari cho‘yandan detal quyadi, metallurglar cho‘yan va po‘latni tarkibiga qarab ajratadi, shahar muhandislari lyuk va panjaralarni tanlaydi.

Bugun sinab ko‘ring

Kattalar bilan yo‘lakdan turib (yo‘lga chiqmay) cho‘yan lyuk qopqog‘ining naqshiga qarang va uni daftarga chizing.

Namunalar
Fe₃O₄ + 4CO → 3Fe + 4CO₂: 232 g (1 mol) Fe₃O₄ dan 168 g Fe olinadi; 464 g dan 336 g.
CaO + SiO2→CaSiO3
flyus ortiqcha jinsni shlakka bog‘laydi
Shlak: CaO + SiO₂ → CaSiO₃. 56 g CaO 60 g SiO₂ ni bog‘laydi va 116 g CaSiO₃ hosil bo‘ladi.
Sinfda faoliyat

Chizma: domna pechining sodda sxemasini chizing va belgilang: ruda + koks + flus (yuqorida), havo (pastda), cho‘yan va shlak (gorn). Har bir zonada boradigan reaksiyani yozing. Maktab laboratoriyasida domna jarayonini takrorlab bo‘lmaydi; ko‘rgazma videolarini o‘qituvchi bilan ko‘ring.

Mashq
1
Domna pechiga qanday xomashyolar solinadi va koksning vazifasi nima?
2
400 t ruda tarkibida 80 % Fe₂O₃ bor. Undan necha tonna temir olish mumkin? (M(Fe₂O₃) = 160, A(Fe) = 56; yo‘qotishsiz)
3
Flusning vazifasini tenglamalar bilan tushuntiring.
4
Nima uchun cho‘yan mo‘rt, temir esa bolg‘alanuvchan?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliTaqdimot va yarmarka kuniHaftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →