O‘zbekistonda metallurgiya. Cho‘yan ishlab chiqarish
Cho‘yan — tarkibida 2,14 % dan ko‘p (odatda 2,14–4,5 %) uglerod tutgan temir qotishmasi; unda kremniy, marganes, oltingugurt va fosfor ham bo‘ladi. U domna pechida olinadi: yuqoridan temir rudasi (Fe₂O₃, Fe₃O₄), koks va flus (ohaktosh) solinadi, pastdan qizdirilgan havo yoki kislorodli havo purkaladi. Koks yonadi: C + O₂ → CO₂, CO₂ qizigan koks bilan CO beradi: CO₂ + C → 2CO; CO ruda oksidlarini bosqichma-bosqich qaytaradi: 3Fe₂O₃ + CO → 2Fe₃O₄ + CO₂, Fe₃O₄ + CO → 3FeO + CO₂, FeO + CO → Fe + CO₂. Flus rudadagi bo‘sh jinsni yengil eruvchan shlakka aylantiradi: CaCO₃ → CaO + CO₂, CaO + SiO₂ → CaSiO₃. Gornda suyuq cho‘yan pastda, uni oksidlanishdan saqlovchi yengil shlak yuqorida to‘planadi va ular alohida chiqariladi. Quyma (kulrang) cho‘yanda uglerod grafit holida bo‘lib, undan quvur, panjara, mashina qismlari quyiladi; to‘yingan (oq) cho‘yanda uglerod Fe₃C holida, u qattiq va mo‘rt, asosan po‘latga qayta ishlanadi. O‘zbekistonda qora metallurgiya asosan Bekobodda (O‘zbekiston metallurgiya kombinati) joylashgan; u asosan metall chiqindilaridan elektr pechlarida po‘lat ishlab chiqaradi. Domna jarayoni chang, gaz va chiqindi hosil qilib, atrof-muhitni ifloslaydi, shuning uchun vodorod yoki tabiiy gaz yordamida koks ishlatmasdan temir olish (g‘ovak temir) usullari rivojlantirilmoqda.
Chizma: domna pechining sodda sxemasini chizing va belgilang: ruda + koks + flus (yuqorida), havo (pastda), cho‘yan va shlak (gorn). Har bir zonada boradigan reaksiyani yozing. Maktab laboratoriyasida domna jarayonini takrorlab bo‘lmaydi; ko‘rgazma videolarini o‘qituvchi bilan ko‘ring.