ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Kimyo

Xrom va uning birikmalari

Darslar 33–34 · 2 ta dars · I.R. Asqarov, K. G‘opirov, N.X. To‘xtaboyev. Kimyo 9-sinf, qayta ishlangan 4-nashr. «O‘zbekiston» NMIU, Toshkent, 2019
34

Xromning II, III, VI valentli birikmalari

Darslik: 147–151-betlar
MaqsadXromning +2, +3, +6 oksidlanish darajali birikmalarini (oksid, gidroksid, xromat, dixromat) va ularning xossalarini bilish.
Yangi so‘zlar
xromat · chromatedixromat · dichromateamfoter gidroksid · amphoteric hydroxideoksidlovchi · oxidising agent
Tushuntirish

Xromning oksidlanish darajasi ortishi bilan oksid xossalari asosliydan kislotaliga o‘tadi: CrO — asosli, Cr₂O₃ — amfoter (yashil kukun), CrO₃ — kislotali (to‘q qizil kristall). Cr(OH)₃ amfoter: CrCl₃ + 3NaOH → Cr(OH)₃↓ + 3NaCl; Cr(OH)₃ + 3HCl → CrCl₃ + 3H₂O; Cr(OH)₃ + 3NaOH → Na₃[Cr(OH)₆]. CrO₃ ishqor bilan xromat beradi: CrO₃ + 2NaOH → Na₂CrO₄ + H₂O; xromatlar sariq, dixromatlar (masalan K₂Cr₂O₇) to‘q sariq rangda. Cr²⁺ birikmalari qaytaruvchi, Cr⁶⁺ birikmalari kuchli oksidlovchi: kislotali muhitda dixromat Cr³⁺ ga qaytariladi, masalan 6FeSO₄ + K₂Cr₂O₇ + 7H₂SO₄ → 3Fe₂(SO₄)₃ + Cr₂(SO₄)₃ + K₂SO₄ + 7H₂O (Fe²⁺ → Fe³⁺ elektron beradi, Cr⁶⁺ → Cr³⁺ elektron oladi). Ba²⁺ ioni xromat bilan sariq cho‘kma beradi: Ba²⁺ + CrO₄²⁻ → BaCrO₄↓. Cr³⁺ ning achchiqtoshlari teri oshlashda ishlatiladi. Xrom(VI) birikmalari zaharli va teriga ta’sir qiladi, shuning uchun ular bilan faqat o‘qituvchi ishlaydi.

Oks. darajasiOksidXarakter
+2CrOasosli
+3Cr₂O₃amfoter (yashil)
+6CrO₃kislotali (to‘q qizil)
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Zumrad to‘q yashil rangini kristall ichidagi oz miqdordagi xrom(III) ionlaridan oladi. Bu ionlar yorug‘likning bir qismini yutib, yashil nurni o‘tkazadi. Xrom oksidi yashil shisha idishlarga ham rang beradi.

Kim ishlatadi

Gemmologlar toshlarni rangiga va tarkibiga qarab tanib oladi, shisha ustalari rangli shisha uchun oksidlarni tanlaydi, bo‘yoq kimyogarlari pigment tayyorlaydi.

Bugun sinab ko‘ring

Yashil shisha idish yoki boshqa shaffof yashil buyumni yorug‘lik tomonga tutib, rangi qanday ko‘rinishini kuzating. Quyoshga to‘g‘ridan-to‘g‘ri qaramang.

Namunalar
6FeSO4 + K2Cr2O7 + 7H2SO4→3Fe2(SO4)3 + Cr2(SO4)3 + K2SO4 + 7H2O
Cr⁶⁺ → Cr³⁺ (oksidlovchi), Fe²⁺ → Fe³⁺ (qaytaruvchi)
K₂Cr₂O₇ (M = 294) 6FeSO₄ (M = 152 g/mol; 6 mol = 912 g) ni oksidlaydi: 147 g K₂Cr₂O₇ ga 456 g FeSO₄ to‘g‘ri keladi.
Oksidlanish darajasi: K₂Cr₂O₇ da 2·(+1) + 2x + 7·(−2) = 0, x = +6; Cr₂(SO₄)₃ da 2x + 3·(−2) = 0, x = +3.
Sinfda faoliyat

O‘qituvchi ko‘rsatadigan tajriba: CrCl₃ eritmasiga NaOH tomchilab qo‘shiladi, kulrang-yashil Cr(OH)₃ cho‘kmasi va uning mo‘l ishqorda erishi kuzatiladi. Siz daftarda «Cr(OH)₃ ning kislotali va asosli xossalari» uchun tenglamalarni yozing. Dixromat bilan tajribalar o‘qituvchi tomonidan, mo‘rili shkafda va qo‘lqopda o‘tkaziladi.

Mashq
1
Cr₂O₃ va Cr(OH)₃ ning amfoterligini tenglamalar bilan isbotlang.
2
294 g K₂Cr₂O₇ kislotali muhitda necha gramm FeSO₄ ni oksidlaydi? (6FeSO₄ + K₂Cr₂O₇ + 7H₂SO₄ → ...; M(FeSO₄) = 152, M(K₂Cr₂O₇) = 294)
3
Na₂CrO₄ va BaCl₂ eritmalari aralashtirilsa nima kuzatiladi? Qisqa ionli tenglamasini yozing.
4
Nima uchun Cr⁶⁺ birikmalari kuchli oksidlovchilar, Cr²⁺ birikmalari esa qaytaruvchilar?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliSinov hisobi: davom etamizmi?Haftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →