☰ Mundarija · Kimyo

Suv qattiqligi. 2-amaliy ish

Darslar 25–26 · 2 ta dars · I.R. Asqarov, K. G‘opirov, N.X. To‘xtaboyev. Kimyo 9-sinf, qayta ishlangan 4-nashr. «O‘zbekiston» NMIU, Toshkent, 2019
26

2-amaliy ish: «Ishqoriy metallar» va «Kalsiy» mavzulari bo‘yicha tajribaviy masalalar

Darslik: 193–194-betlar
MaqsadIshqoriy metallar va kalsiy mavzulari bo‘yicha tajribaviy masalalarni (moddalarni aniqlash, o‘zgarishlar zanjiri) o‘qituvchi nazoratida yechish; reja tuzish va tenglamalar yozish.
Yangi so‘zlar
reaktiv · reagentsifat reaksiyasi · qualitative reactionaniqlash rejasi · identification planhisobot · report
Tushuntirish

2-amaliy ishda har bir masala uchun avval reja tuzasiz: qaysi reaktiv qaysi ionni aniqlaydi va nima kuzatiladi. Masalan, to‘rtta raqamlangan probirkada NaCl, Na₂SO₄, Na₂CO₃, NaOH eritmalari bor: fenolftalein NaOH va Na₂CO₃ ni pushti-qizilga bo‘yaydi, bu ikkitasiga kislota qo‘shilsa gaz chiqishi Na₂CO₃ ni ko‘rsatadi (CO₃²⁻ + 2H⁺ → H₂O + CO₂↑); qolgan ikkitasida BaCl₂ Na₂SO₄ da oq BaSO₄ beradi (Ba²⁺ + SO₄²⁻ → BaSO₄↓), AgNO₃ esa NaCl da oq AgCl beradi. KOH va Ca(OH)₂ eritmalarini CO₂ yoki Na₂CO₃ bilan ajratamiz: Ca(OH)₂ da loyqa (CaCO₃↓), KOH da yo‘q. Zanjir Ca(OH)₂ → CaCO₃ → Ca(HCO₃)₂ → CaCO₃ → CaCl₂ uchun: Ca(OH)₂ + CO₂ → CaCO₃↓ + H₂O; CaCO₃ + CO₂ + H₂O → Ca(HCO₃)₂; Ca(HCO₃)₂ → CaCO₃↓ + CO₂ + H₂O (qizdirilganda); CaCO₃ + 2HCl → CaCl₂ + H₂O + CO₂↑. Har bir tenglamani molekulyar, to‘liq va qisqa ionli ko‘rinishda yozing. Barcha tajribalar o‘qituvchi bilan, himoya ko‘zoynagi va qo‘lqopda, kam miqdordagi reaktivlar bilan bajariladi; ishqor yoki kislota tegib ketsa, darhol ko‘p suv bilan yuvib, o‘qituvchiga ayting. Bariy tuzlari zaharli, ularni og‘izga olmang.

Namunalar
Reja: KCl, K₂SO₄, CaCO₃, CaCl₂ qattiq tuzlari. 1) Suvga solamiz: CaCO₃ erimaydi. 2) Qolganlarning eritmalariga Na₂CO₃: CaCl₂ da oq cho‘kma CaCO₃. 3) KCl va K₂SO₄: BaCl₂ K₂SO₄ da oq BaSO₄ beradi.
CaCl₂ + Na₂CO₃ → CaCO₃↓ + 2NaCl. To‘liq ionli: Ca²⁺ + 2Cl⁻ + 2Na⁺ + CO₃²⁻ → CaCO₃↓ + 2Na⁺ + 2Cl⁻. Qisqa ionli: Ca²⁺ + CO₃²⁻ → CaCO₃↓.
Sinfda faoliyat

Hisobot: har bir masala uchun jadval tuzing: «Masala», «Reja», «Kuzatish», «Tenglama (molekulyar / to‘liq ionli / qisqa ionli)», «Xulosa». Rejani avval daftarda yozing, o‘qituvchi tasdiqlagandan keyingina tajriba qilinadi. Uyda reaktivlar bilan ishlash taqiqlanadi.

Mashq
1
Na₂CO₃ va NaOH eritmalarini qanday ajratasiz?
2
KOH va Ca(OH)₂ eritmalarini ajratish uchun qanday reaktiv ishlatiladi va nima kuzatiladi?
3
Ca(HCO₃)₂ → CaCO₃ qadamini qanday amalga oshirasiz? Tenglamasini yozing.
4
Nima uchun reja tuzmasdan reaktivlarni aralashtirish xavfli va noto‘g‘ri?