ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Kimyo

Kremniy va uning birikmalari

Darslar 13–14 · 2 ta dars · I.R. Asqarov, K. G‘opirov, N.X. To‘xtaboyev. Kimyo 9-sinf, qayta ishlangan 4-nashr. «O‘zbekiston» NMIU, Toshkent, 2019
14

Kremniyning xossalari. Muhim birikmalari

Darslik: 63–65-betlar
MaqsadKremniyning kimyoviy xossalarini, SiO₂, metakremniy kislota va silikatlarning xossalarini bilish va reaksiya tenglamalarini yozish.
Yangi so‘zlar
silikat · silicatesuyuq shisha · liquid glassmetakremniy kislota H₂SiO₃ · metasilicic acid H₂SiO₃silan SiH₄ · silane SiH₄
Tushuntirish

Kristall kremniy kulrang, metall yaltiroq, suyuqlanish harorati 1420 °C bo‘lgan qattiq modda. Qizdirilganda u kislorod, galogenlar va uglerod bilan birikadi: Si + O₂ → SiO₂, Si + 2Cl₂ → SiCl₄, Si + C → SiC (karborund); metallar bilan silitsidlar beradi: Si + 2Mg → Mg₂Si, kislota ta’sirida esa silan hosil bo‘ladi: Mg₂Si + 4HCl → 2MgCl₂ + SiH₄↑ (u havoda o‘z-o‘zidan alangalanadi). Kislotalar bilan reaksiyaga kirishmaydi, lekin ishqor eritmasida eriydi: Si + 2NaOH + H₂O → Na₂SiO₃ + 2H₂↑. SiO₂ — atom kristall panjarali, qattiq, qiyin suyuqlanadigan, suvda erimaydigan kislotali oksid; CO₂ esa molekulyar panjarali, shuning uchun u gaz, SiO₂ esa qattiq. U ishqor yoki oksidlar bilan suyuqlantirilganda silikat beradi: SiO₂ + 2NaOH → Na₂SiO₃ + H₂O, SiO₂ + CaO → CaSiO₃, va faqat ftorid kislota bilan reaksiyaga kirishadi: SiO₂ + 4HF → SiF₄↑ + 2H₂O. H₂SiO₃ — suvda erimaydigan juda kuchsiz kislota, karbonat kislotadan ham kuchsiz: Na₂SiO₃ + CO₂ + H₂O → Na₂CO₃ + H₂SiO₃↓; qizdirilganda H₂SiO₃ → SiO₂ + H₂O. Faqat Na₂SiO₃ va K₂SiO₃ eriydi, ularning eritmasi suyuq shisha deyiladi.

ReaksiyaShart
SiO₂ + 2NaOH → Na₂SiO₃ + H₂Osuyuqlantirish
SiO₂ + 4HF → SiF₄↑ + 2H₂Ofaqat shu kislota bilan
SiO₂ + H₂O → ×erimaydi
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Yangi poyabzal yoki elektronika qutilarida «yemang» deb yozilgan kichik xaltacha bor. Uning ichida silikagel, ya’ni kremniy dioksidning g‘ovak shakli bor va u havodagi nam bug‘ini ushlab, mahsulotni quruq saqlaydi.

Kim ishlatadi

Elektronika qadoqlovchilari mahsulotni namdan himoya qiladi, muzey xodimlari eksponatlarni quruq saqlaydi, poyabzal ishlab chiqaruvchilar tovarni jo‘natishda silikagel qo‘llaydi.

Bugun sinab ko‘ring

Qadoqdagi silikagel xaltachasini toping va yorlig‘ini o‘qing. Xaltachani ochmang va og‘zingizga olmang.

Namunalar
Na2SiO3 + 2HCl→2NaCl + H2SiO3↓
Na₂SiO₃ + 2HCl → 2NaCl + H₂SiO₃↓. Qisqa ionli: SiO₃²⁻ + 2H⁺ → H₂SiO₃↓ (jelatinsimon cho‘kma). 122 g Na₂SiO₃ (1 mol) dan 78 g H₂SiO₃ olinadi.
Zanjir: SiO₂ → Si → SiCl₄ → SiO₂ → K₂SiO₃. Tenglamalar: SiO₂ + 2Mg → 2MgO + Si; Si + 2Cl₂ → SiCl₄ (qizdirilganda); SiCl₄ + 2H₂O → SiO₂ + 4HCl; SiO₂ + 2KOH → K₂SiO₃ + H₂O (suyuqlantirilganda).
Sinfda faoliyat

Savol-javob nazorati: kartochkalarning bir tomonida modda (Si, SiO₂, H₂SiO₃, Na₂SiO₃), ikkinchi tomonida uning ikki xossasi va bitta reaksiya tenglamasi yoziladi. Juftlikda bir-biringizdan so‘rang. Ftorid kislota va silan faqat nazariy mavzu; maktabda ular bilan ishlanmaydi.

Mashq
1
Si + NaOH + H₂O reaksiyasini yozing.
2
122 g Na₂SiO₃ dan necha gramm H₂SiO₃ cho‘kadi? (M(Na₂SiO₃) = 122, M(H₂SiO₃) = 78)
3
SiO₂ va CO₂ ning agregat holatlari nima uchun har xil?
4
Na₂SiO₃ eritmasiga CO₂ o‘tkazilsa, nima kuzatiladi va nima uchun?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliRang sinoviHaftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →