Kremniyning xossalari. Muhim birikmalari
Kristall kremniy kulrang, metall yaltiroq, suyuqlanish harorati 1420 °C bo‘lgan qattiq modda. Qizdirilganda u kislorod, galogenlar va uglerod bilan birikadi: Si + O₂ → SiO₂, Si + 2Cl₂ → SiCl₄, Si + C → SiC (karborund); metallar bilan silitsidlar beradi: Si + 2Mg → Mg₂Si, kislota ta’sirida esa silan hosil bo‘ladi: Mg₂Si + 4HCl → 2MgCl₂ + SiH₄↑ (u havoda o‘z-o‘zidan alangalanadi). Kislotalar bilan reaksiyaga kirishmaydi, lekin ishqor eritmasida eriydi: Si + 2NaOH + H₂O → Na₂SiO₃ + 2H₂↑. SiO₂ — atom kristall panjarali, qattiq, qiyin suyuqlanadigan, suvda erimaydigan kislotali oksid; CO₂ esa molekulyar panjarali, shuning uchun u gaz, SiO₂ esa qattiq. U ishqor yoki oksidlar bilan suyuqlantirilganda silikat beradi: SiO₂ + 2NaOH → Na₂SiO₃ + H₂O, SiO₂ + CaO → CaSiO₃, va faqat ftorid kislota bilan reaksiyaga kirishadi: SiO₂ + 4HF → SiF₄↑ + 2H₂O. H₂SiO₃ — suvda erimaydigan juda kuchsiz kislota, karbonat kislotadan ham kuchsiz: Na₂SiO₃ + CO₂ + H₂O → Na₂CO₃ + H₂SiO₃↓; qizdirilganda H₂SiO₃ → SiO₂ + H₂O. Faqat Na₂SiO₃ va K₂SiO₃ eriydi, ularning eritmasi suyuq shisha deyiladi.
| Reaksiya | Shart |
|---|---|
| SiO₂ + 2NaOH → Na₂SiO₃ + H₂O | suyuqlantirish |
| SiO₂ + 4HF → SiF₄↑ + 2H₂O | faqat shu kislota bilan |
| SiO₂ + H₂O → × | erimaydi |
Yangi poyabzal yoki elektronika qutilarida «yemang» deb yozilgan kichik xaltacha bor. Uning ichida silikagel, ya’ni kremniy dioksidning g‘ovak shakli bor va u havodagi nam bug‘ini ushlab, mahsulotni quruq saqlaydi.
Elektronika qadoqlovchilari mahsulotni namdan himoya qiladi, muzey xodimlari eksponatlarni quruq saqlaydi, poyabzal ishlab chiqaruvchilar tovarni jo‘natishda silikagel qo‘llaydi.
Qadoqdagi silikagel xaltachasini toping va yorlig‘ini o‘qing. Xaltachani ochmang va og‘zingizga olmang.
Savol-javob nazorati: kartochkalarning bir tomonida modda (Si, SiO₂, H₂SiO₃, Na₂SiO₃), ikkinchi tomonida uning ikki xossasi va bitta reaksiya tenglamasi yoziladi. Juftlikda bir-biringizdan so‘rang. Ftorid kislota va silan faqat nazariy mavzu; maktabda ular bilan ishlanmaydi.