Darslar 20–21 · 2 ta dars · E. Sariqov, B. Xaydarov. Iqtisodiy bilim asoslari, 9-sinf, 4-nashr. «Huquq va Jamiyat» nashriyoti, Toshkent, 2019
21
III bobni takrorlash
Darslik: 94–96-betlar
MaqsadIII bobni takrorlash: daromad, mol-mulk, yer, aksiz va QQS soliqlarini taqqoslash, to‘g‘ri va bilvosita soliqlarni farqlash, hisoblash masalalarini yechish.
Yangi so‘zlar
to‘g‘ri soliq · direct taxsoliq obyekti · object of taxsoliq subyekti · subject of taxSoliq kodeksi · Tax Code
Tushuntirish
Soliqlar to‘g‘ri va bilvosita turlarga bo‘linadi. To‘g‘ri soliqlar — daromad solig‘i, foyda solig‘i, mol-mulk solig‘i va yer solig‘i — to‘g‘ridan-to‘g‘ri daromad yoki mulk egasidan olinadi. Bilvosita soliqlar — aksiz va QQS — tovar narxiga qo‘shilib, xaridor tomonidan to‘lanadi. Mol-mulk va yer solig‘i mahalliy soliqlar, daromad solig‘i va QQS esa umumdavlat soliqlari qatoriga kiradi. Har bir soliqni o‘rganishda obyekt (nimadan olinadi), subyekt (kim to‘laydi), baza va stavka aniqlanadi. Hamma qoidalar, stavkalar va imtiyozlar Soliq kodeksida beriladi va vaqt o‘tishi bilan o‘zgaradi, shuning uchun amaldagi qoidalarni rasmiy manbadan tekshirish kerak. Soliq tizimini soddalashtirish tadbirkorlikni rag‘batlantirish, soliqdan qochishni kamaytirish va budjet barqarorligini ta’minlashga qaratilgan.
Namunalar
Tasniflash: ish haqidan 12% daromad solig‘i — to‘g‘ri; hovli yeri solig‘i — to‘g‘ri va mahalliy; benzindagi aksiz — bilvosita; nonning narxidagi QQS — bilvosita. Savol: soliq kimning daromadi yoki mulkidan olinadimi (to‘g‘ri) yoki narxga qo‘shiladimi (bilvosita)?
Fuqaro yiliga: daromad solig‘i 4 800 000, mol-mulk solig‘i 300 000, yer solig‘i 200 000 so‘m to‘laydi. Jami = 4 800 000 + 300 000 + 200 000 = 5 300 000 so‘m. Bularning barchasi to‘g‘ri soliqlardir.
Sinfda faoliyat
«Soliq xaritasi». Sinf doskada besh soliqni ustun qilib yozadi: obyekt, subyekt, stavka misoli, to‘g‘ri/bilvosita, mahalliy/umumdavlat. Guruhlar qatorlarni to‘ldiradi va xatolarni birga tekshiradi.
Mashq
1
Qaysi soliqlar to‘g‘ri, qaysilari bilvosita? Aksiz, QQS, daromad solig‘i, yer solig‘ini ajrating.
to‘g‘ri: daromad solig‘i, yer solig‘i; bilvosita: aksiz, QQS
2
Yillik soliqlar: daromad solig‘i 3 600 000, mol-mulk solig‘i 250 000, yer solig‘i 150 000 so‘m. Jami necha so‘m?