ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Iqtisodiy bilim asoslari

Aksiz va QQS; III bobni takrorlash

Darslar 20–21 · 2 ta dars · E. Sariqov, B. Xaydarov. Iqtisodiy bilim asoslari, 9-sinf, 4-nashr. «Huquq va Jamiyat» nashriyoti, Toshkent, 2019
21

III bobni takrorlash

Darslik: 94–96-betlar
MaqsadIII bobni takrorlash: daromad, mol-mulk, yer, aksiz va QQS soliqlarini taqqoslash, to‘g‘ri va bilvosita soliqlarni farqlash, hisoblash masalalarini yechish.
Yangi so‘zlar
to‘g‘ri soliq · direct taxsoliq obyekti · object of taxsoliq subyekti · subject of taxSoliq kodeksi · Tax Code
Tushuntirish

Soliqlar to‘g‘ri va bilvosita turlarga bo‘linadi. To‘g‘ri soliqlar — daromad solig‘i, foyda solig‘i, mol-mulk solig‘i va yer solig‘i — to‘g‘ridan-to‘g‘ri daromad yoki mulk egasidan olinadi. Bilvosita soliqlar — aksiz va QQS — tovar narxiga qo‘shilib, xaridor tomonidan to‘lanadi. Mol-mulk va yer solig‘i mahalliy soliqlar, daromad solig‘i va QQS esa umumdavlat soliqlari qatoriga kiradi. Har bir soliqni o‘rganishda obyekt (nimadan olinadi), subyekt (kim to‘laydi), baza va stavka aniqlanadi. Hamma qoidalar, stavkalar va imtiyozlar Soliq kodeksida beriladi va vaqt o‘tishi bilan o‘zgaradi, shuning uchun amaldagi qoidalarni rasmiy manbadan tekshirish kerak. Soliq tizimini soddalashtirish tadbirkorlikni rag‘batlantirish, soliqdan qochishni kamaytirish va budjet barqarorligini ta’minlashga qaratilgan.

daromadsolig‘ifoyda solig‘imol-mulksolig‘iyer solig‘iBevositaaksizQQSBilvositaSoliqlar
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Sinf devoriga plakat chizildi: bir ustunda daromaddan to‘g‘ridan-to‘g‘ri ushlanadigan to‘lovlar, ikkinchisida narxga qo‘shiladigan to‘lovlar. Bolalar misollarni ustunlarga joylab, farqni o‘zlari tushuntirdi.

Kim ishlatadi

Soliq maslahatchilari to‘lovlarni turlarga ajratadi, buxgalterlar hisobotlarni tayyorlaydi, iqtisod o‘qituvchilari soliq turlarini tushuntiradi.

Bugun sinab ko‘ring

O‘ylab topilgan ikkita to‘lov (biri daromaddan, biri narx ichida) uchun «kim to‘laydi?» savoliga javob yozing.

Namunalar
Tasniflash: ish haqidan 12% daromad solig‘i — to‘g‘ri; hovli yeri solig‘i — to‘g‘ri va mahalliy; benzindagi aksiz — bilvosita; nonning narxidagi QQS — bilvosita. Savol: soliq kimning daromadi yoki mulkidan olinadimi (to‘g‘ri) yoki narxga qo‘shiladimi (bilvosita)?
4 800 000daromad solig‘i 4 800 000mol-mulk 300 000yer 200 000
Fuqaro yiliga: daromad solig‘i 4 800 000, mol-mulk solig‘i 300 000, yer solig‘i 200 000 so‘m to‘laydi. Jami = 4 800 000 + 300 000 + 200 000 = 5 300 000 so‘m. Bularning barchasi to‘g‘ri soliqlardir.
Sinfda faoliyat

«Soliq xaritasi». Sinf doskada besh soliqni ustun qilib yozadi: obyekt, subyekt, stavka misoli, to‘g‘ri/bilvosita, mahalliy/umumdavlat. Guruhlar qatorlarni to‘ldiradi va xatolarni birga tekshiradi.

Mashq
1
Qaysi soliqlar to‘g‘ri, qaysilari bilvosita? Aksiz, QQS, daromad solig‘i, yer solig‘ini ajrating.
2
Yillik soliqlar: daromad solig‘i 3 600 000, mol-mulk solig‘i 250 000, yer solig‘i 150 000 so‘m. Jami necha so‘m?
3
Narx 6 000 000, oraliq iste’mol 3 500 000 so‘m. 12% QQS necha so‘m?
4
Nima uchun bilvosita soliqlarni xaridor to‘laydi, lekin ularni sotuvchi budjetga topshiradi?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliDo‘kon uchun rasm va matnHaftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →