☰ Mundarija · Informatika

Dastur va dasturlash tillari

Darslar 19–20 · 2 ta dars · M. R. Fayziyeva, D. M. Sayfurov, N. S. Xaytullayeva. Informatika va axborot texnologiyalari, 9-sinf. «Nashriyot uyi Tasvir», Toshkent, 2020
20

Dasturlash tillari

Darslik: 48–51-betlar
MaqsadDasturlash tillarining asosiy turlarini va ishlatilish sohalarini sanaydi, kompilyator bilan interpretatorni va IDE ni farqlaydi, dastur yaratishning olti bosqichini biladi.
Yangi so‘zlar
dasturlash tili · programming language: a formal language with strict rules for writing programskompilyator · compiler: translates the whole program into machine code before it is runinterpretator · interpreter: translates and carries out the program step by step and reports an error at onceIDE · IDE (integrated development environment): a program with an editor, translator and debugging tools for writing code
Tushuntirish

Protsessor dasturlash tilidagi matnni bevosita tushunmaydi, u faqat mashina kodi (0 va 1 lar)ni bajaradi. Shuning uchun tarjimon – translyator kerak. Kompilyator dasturning hammasini o‘qib, mashina kodiga tarjima qiladi va bajariladigan fayl hosil qiladi. Interpretator esa dasturni qator-ma’qator tarjima qilib bajaradi va xato uchrasa darrov xabar beradi. Mashhur tillar: C – operatsion tizimlar va tizimli dasturlar uchun; Java – kompyuter va Android telefon ilovalari uchun (Android ilovalari uchun bugun Kotlin ham keng qo‘llanadi, iPhone ilovalari uchun – Swift); JavaScript – veb-sahifalarni interfaol qilish uchun; PHP – dinamik veb-saytlarning server qismi uchun; Scratch – o‘rganish uchun vizual til; Python – turli masalalar, ma’lumotlar tahlili va sun’iy intellekt uchun. IDE matn muharriri, translyator va xatolarni qidirish vositalarini birlashtirgan dasturdir. Dastur yaratishning olti bosqichi: talabni aniqlash, loyihalash, kod yozish, xatolarni topish va testlash, joriy etish, qo‘llab-quvvatlash.

Namunalar
Android telefon uchun ilova yozmoqchisiz – Java yoki Kotlin mos keladi; veb-sahifada tugma bosilganda rang o‘zgarishi kerak – JavaScript; bolalarga bloklar bilan dastur tuzishni o‘rgatish uchun – Scratch; o‘rganish uchun ham, ma’lumotlarni tahlil qilish uchun ham – Python.
Interpretator: 1-qator to‘g‘ri bajarildi, 2-qatorda xato bor – dastur shu yerda to‘xtab, xabar beradi. Kompilyator: avval butun dasturni tekshiradi; xato bo‘lsa, bajariladigan fayl hosil bo‘lmaydi, xatolar ro‘yxati beriladi.
Sinfda faoliyat

«Til tanlash»: kartochkalarda vazifalar (veb-sayt animatsiyasi, o‘yin dvigateli, bolalar uchun o‘rgatuvchi dastur, sun’iy intellekt); guruhlar mos tilni tanlaydi va sababini aytadi.

Mashq
1
Kompilyator va interpretatorning asosiy farqini ayting.
2
Qaysi tilni tanlaysiz: a) telefon ilovasi; b) veb-sahifani interfaol qilish; d) bolalarga vizual dasturlashni o‘rgatish?
3
Dastur yaratish bosqichlarini tartibda yozing: sinash, kod yozish, joriy etish, talabni aniqlash, qo‘llab-quvvatlash, loyihalash.
4
Nima uchun interpretator boshlovchilar uchun qulay?