Darslar 4 · 1 ta dars · G. M. Tansikbayeva, V. A. Kostetskiy. Konstitutsiyaviy huquq asoslari, 9-sinf (A. X. Saidov umumiy tahririda), tuzatilgan va to‘ldirilgan 8-nashr. «Sharq» nashriyot-matbaa aksiyadorlik kompaniyasi, Toshkent, 2019
4
O‘zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasining asosiy prinsiplari
Darslik: 18–24-betlar
MaqsadDavlat suvereniteti, xalq hokimiyatchiligi, demokratiya shakllari va hokimiyatlar bo‘linishi prinsiplarini tushuntirish.
Yangi so‘zlar
suverenitet · sovereigntydemokratiya · democracyhokimiyatlar bo‘linishi · separation of powersdunyoviy davlat · secular state
Tushuntirish
Suverenitet – davlatning ichki ishlarda hokimiyat to‘liqligi va tashqi munosabatlarda boshqa davlatlardan mustaqilligi. O‘zbekiston 1991-yil 31-avgustda mustaqilligini e’lon qildi; davlat bayrog‘i 1991-yil 18-noyabrda, gerbi 1992-yil 2-iyulda, madhiyasi 1992-yil 10-dekabrda qonun bilan tasdiqlangan. Konstitutsiyaga ko‘ra O‘zbekiston – boshqaruv shakli respublika bo‘lgan suveren, demokratik, huquqiy, ijtimoiy va dunyoviy davlat; xalq – davlat hokimiyatining yagona manbayi. «Demokratiya» yunoncha demos (xalq) va kratos (hokimiyat) so‘zlaridan; u bevosita (referendum, saylov) va bilvosita, ya’ni vakillik (deputatlar, senatorlar orqali) shaklda amalga oshadi. Hokimiyatlar bo‘linishi prinsipiga ko‘ra davlat hokimiyati qonun chiqaruvchi, ijro etuvchi va sud hokimiyatiga bo‘linadi va ular bir-birini tiyib turadi, shu orqali hokimiyat bir joyga to‘planib ketmaydi. Dunyoviy davlatda din davlatdan ajratilgan, har kim vijdon erkinligiga ega.
Namunalar
Mamlakat o‘z hududida o‘z qonunlarini chiqarsa va elchilarini boshqa mamlakatlarga mustaqil yuborsa, bu suverenitetning ichki va tashqi tomonini ko‘rsatadi.
Deputatlar xalq saylagan vakillar sifatida qonun qabul qilsa – bu bilvosita demokratiya; fuqarolar o‘zlari ovoz berib masalani hal qilsa (referendum) – bevosita demokratiya.
Sinfda faoliyat
«Qaysi hokimiyat?»: o‘qituvchi vaziyatlarni o‘qiydi (qonun qabul qilindi; hukm chiqarildi; hukumat qaror tayyorladi). Sinf «qonun chiqaruvchi», «ijro etuvchi» yoki «sud» kartochkasini ko‘taradi.
Mashq
1
Suverenitet nima va uning ikki tomoni qaysilar?
Davlatning ichki ishlarda hokimiyat to‘liqligi va tashqi munosabatlarda mustaqilligi.
2
Davlat bayrog‘i, gerbi va madhiyasi qaysi sanalarda qonun bilan tasdiqlangan?