Amaliyot darsi. Inson va fuqarolarning iqtisodiy va ijtimoiy huquqlari
Mulk huquqi: fuqaro qonun bilan taqiqlanmagan har qanday mulkka egalik qilishi, undan foydalanishi va uni tasarruf etishi mumkin; mulkdan sud qarorisiz mahrum etish mumkin emas. Mehnat huquqi: har kim kasb va faoliyat turini erkin tanlaydi, adolatli mehnat sharoitiga ega bo‘ladi; majburiy mehnat taqiqlanadi; ishga qabul qilishning umumiy yoshi 16, istisnolar Mehnat kodeksida belgilanadi. Mehnatga haq to‘lanadigan dam olish, yoshga doir, nogironlik yoki boquvchisini yo‘qotish holatlarida ijtimoiy ta’minot olish huquqi ham bor. Har kimning malakali tibbiy yordamdan foydalanish, ta’lim olish huquqi kafolatlanadi; umumiy o‘rta ta’lim majburiy va davlat maktablarida bepul. Madaniy huquqlar – ilmiy va texnik ijod erkinligi hamda madaniyat yutuqlaridan foydalanish. Yangi tahrirda qulay atrof-muhitga huquq ham mustahkamlangan. Bu huquqlar bir-biri bilan bog‘liq: masalan, ta’lim malakali mehnat va munosib turmushga yo‘l ochadi.
| Iqtisodiy | Mulk huquqi; Mehnat huquqi (umumiy yosh 16) |
|---|---|
| Ijtimoiy | Dam olish, ijtimoiy ta’minot; Tibbiy yordam; Ta’lim (umumiy o‘rta – majburiy va bepul) |
| Madaniy | Ilmiy va texnik ijod, madaniyat yutuqlaridan foydalanish |
| Yangi tahrirda | qulay atrof-muhit huquqi |
O‘quvchining daftari yoki chizg‘ichi uning mulki: boshqalar ruxsat bilan foydalanadi va kelishilgan muddatda butun qaytaradi. Mulk huquqi katta miqyosda shunga o‘xshaydi (bu taqqoslash): egasi o‘zi hal qiladi, boshqalarga esa kelishuv kerak.
Ta’mirchi mijozning buyumini egasiga qaytaradi, bozordagi sotuvchi tovarga egalikni tasdiqlovchi hujjatni saqlaydi, maktab xo‘jalik mudiri maktab mulkini hisobga oladi.
Do‘stingizga bergan narsa uchun qisqa «qarz yozuvi» yozing: kimniki, qachongacha, qanday holatda qaytariladi; kelishilgan kunda qaytarilganini tekshiring.
«Huquqlar zanjiri»: guruhlar kartochkalarni bir-biri bilan bog‘laydi (ta’lim → kasb → ish haqi → turmush darajasi → tibbiy xizmat) va bog‘lanishni og‘zaki tushuntiradi.