☰ Mundarija · Konstitutsiyaviy huquq asoslari

Iqtisodiy, ijtimoiy va madaniy huquqlar

Darslar 8 · 1 ta dars · G. M. Tansikbayeva, V. A. Kostetskiy. Konstitutsiyaviy huquq asoslari, 9-sinf (A. X. Saidov umumiy tahririda), tuzatilgan va to‘ldirilgan 8-nashr. «Sharq» nashriyot-matbaa aksiyadorlik kompaniyasi, Toshkent, 2019
8

Amaliyot darsi. Inson va fuqarolarning iqtisodiy va ijtimoiy huquqlari

Darslik: 48–55-betlar
MaqsadIqtisodiy, ijtimoiy va madaniy huquqlarni – mulk, mehnat, ijtimoiy ta’minot, tibbiy yordam, ta’lim, ijod, qulay atrof-muhit – bayon etish va ularning o‘zaro aloqasini ko‘rsatish.
Yangi so‘zlar
mulk huquqi · right to propertyijtimoiy ta’minot · social securitymehnat shartnomasi · employment contractmajburiy mehnat · forced labour
Tushuntirish

Mulk huquqi: fuqaro qonun bilan taqiqlanmagan har qanday mulkka egalik qilishi, undan foydalanishi va uni tasarruf etishi mumkin; mulkdan sud qarorisiz mahrum etish mumkin emas. Mehnat huquqi: har kim kasb va faoliyat turini erkin tanlaydi, adolatli mehnat sharoitiga ega bo‘ladi; majburiy mehnat taqiqlanadi; ishga qabul qilishning umumiy yoshi 16, istisnolar Mehnat kodeksida belgilanadi. Mehnatga haq to‘lanadigan dam olish, yoshga doir, nogironlik yoki boquvchisini yo‘qotish holatlarida ijtimoiy ta’minot olish huquqi ham bor. Har kimning malakali tibbiy yordamdan foydalanish, ta’lim olish huquqi kafolatlanadi; umumiy o‘rta ta’lim majburiy va davlat maktablarida bepul. Madaniy huquqlar – ilmiy va texnik ijod erkinligi hamda madaniyat yutuqlaridan foydalanish. Yangi tahrirda qulay atrof-muhitga huquq ham mustahkamlangan. Bu huquqlar bir-biri bilan bog‘liq: masalan, ta’lim malakali mehnat va munosib turmushga yo‘l ochadi.

Namunalar
Fermer o‘z yer uchastkasida yetishtirgan hosilni sotib, daromad olishi mumkin; bu mulk va iqtisodiy faoliyat huquqining ko‘rinishi.
Mehnat shartnomasisiz ishlayotgan va ish haqi to‘lanmayotgan xodim mehnat huquqi buzilganini aytib, davlat organlari yoki sudga murojaat qilishi mumkin.
Sinfda faoliyat

«Huquqlar zanjiri»: guruhlar kartochkalarni bir-biri bilan bog‘laydi (ta’lim → kasb → ish haqi → turmush darajasi → tibbiy xizmat) va bog‘lanishni og‘zaki tushuntiradi.

Mashq
1
Iqtisodiy va ijtimoiy huquqlardan beshtasini sanang.
2
Majburiy mehnat nima uchun taqiqlanadi?
3
17 yoshli o‘quvchi yozgi ta’tilda yengil ishga kirmoqchi. Qaysi qonun qoidalarini tekshirish kerak?
4
Nima uchun ta’lim huquqi boshqa iqtisodiy-ijtimoiy huquqlar bilan bog‘liq?