ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Konstitutsiyaviy huquq asoslari

Saylov tizimi

Darslar 27 · 1 ta dars · G. M. Tansikbayeva, V. A. Kostetskiy. Konstitutsiyaviy huquq asoslari, 9-sinf (A. X. Saidov umumiy tahririda), tuzatilgan va to‘ldirilgan 8-nashr. «Sharq» nashriyot-matbaa aksiyadorlik kompaniyasi, Toshkent, 2019
27

O‘zbekiston Respublikasidagi saylov tizimi

Darslik: 154–159-betlar
MaqsadSaylov tizimi nima ekanini, saylov huquqining tamoyillarini va saylov bosqichlarini tushuntirish.
Yangi so‘zlar
saylov huquqi · suffrageyashirin ovoz berish · secret ballotsaylov komissiyasi · election commissionkuzatuvchi · observer
Tushuntirish

Saylov tizimi – vakillik organlari va davlat rahbarini ovoz berish yo‘li bilan shakllantirish tartibi. Saylov huquqining tamoyillari: umumiy (18 yoshga to‘lgan fuqarolar ishtirok etadi; sud muomalaga layoqatsiz deb topgan shaxslar hamda og‘ir va o‘ta og‘ir jinoyatlar uchun sud hukmi bilan ozodlikdan mahrum etish joylarida saqlanayotganlar bundan mustasno), teng (har kimning bitta ovozi bor), to‘g‘ridan to‘g‘ri va yashirin ovoz berish. Ovoz berish ixtiyoriy: hech kim fuqarani ishtirok etishga majburlay olmaydi. Saylovni tashkil etish va o‘tkazishni saylov komissiyalari amalga oshiradi; Markaziy saylov komissiyasi ularning tizimini boshqaradi. Saylovchilar ro‘yxati oldindan e’lon qilinadi, nomzodlar ko‘rsatiladi, targ‘ibot o‘tkaziladi, so‘ng ovoz berish va natijalar hisoblanadi. Prezident saylovida birinchi turda nomzodlardan hech biri ovozlarning yarmidan ko‘pini olmasa, ikkinchi tur o‘tkaziladi. Kuzatuvchilar jarayonning ochiqligini ta’minlaydi. Darslik (2019) Qonunchilik palatasi saylovida faqat ko‘pchilik (majoritar) tizimni tasvirlaydi. 2023-yildan esa aralash tizim qo‘llanadi: 150 deputatdan 75 nafari bir mandatli saylov okruglaridan (majoritar), 75 nafari siyosiy partiyalar ro‘yxati bo‘yicha yagona saylov okrugidan (proporsional) saylanadi; bu tartib birinchi marta 2024-yil oktabrdagi saylovda qo‘llandi.

Umumiy – 18yoshdanTeng – harkimning bittaovoziTo‘g‘ridanto‘g‘riYashirin ovozberishIxtiyoriy –majburlashmumkin emasQonunchilikpalatasi (150),2023-yildan: 75majoritar + 75proporsionalSaylovhuquqiningtamoyillari
A38%B31%C22%D9%50%

Hech kim yarmidan ko‘p ovoz olmadi: ikkinchi tur — A & B

Ikkinchi turda ikki nomzoddan ko‘p ovoz olgani saylanadi

💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Sinf sayohat joyini tanlayapti: har bir o‘quvchi tanlovini boshqa hech kim ko‘rmaydigan qog‘ozchaga yozadi, har bir qog‘ozcha bir marta sanaladi, o‘qituvchi ovoz chiqarib sanaydi, ikki o‘quvchi kuzatib turadi. Saylovda ovoz berishning yashirinligi, tengligi va ochiqligi shunga o‘xshaydi (bu taqqoslash).

Kim ishlatadi

Saylov uchastkasi komissiyasi a’zosi ovozlarni sanaydi, so‘rovnoma o‘tkazuvchi javoblarni maxfiy yig‘adi, tanlov tashkilotchisi ovoz berishni adolatli o‘tkazadi.

Bugun sinab ko‘ring

O‘zingiz qatnashgan biror ovoz berishni (o‘yin, sinf tanlovi) eslang va uning qaysi qismi yashirin, qaysi qismi hammaga ochiq bo‘lganini ikki gapda yozing.

Namunalar
Ikki aka-uka bir uchastkada ovoz beradi: ikkalasining ovozi baravar hisoblanadi – bu tenglik tamoyili.
Kabinada ovoz bergan kishi tanlovini hech kimga ko‘rsatishga majbur emas – bu yashirin ovoz berish.
Sinfda faoliyat

«Sinf saylovi»: har kim qog‘ozga yashirin tarzda nomzod nomini yozib, yopiq qutiga tashlaydi. Keyin ikki o‘quvchi kuzatuvchi sifatida ovozlarni sanaydi.

Mashq
1
Saylov huquqining to‘rt tamoyilini sanang.
2
Saylovda ishtirok etish uchun necha yosh kerak?
3
Biror kishi qo‘shnisini nomzodga ovoz berishga majbur qilmoqchi. Bu qaysi tamoyilga zid?
4
Nima uchun saylovda kuzatuvchilar bo‘lishi muhim?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliTaqdimot va yarmarka kuniHaftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →