Darslar 1–2 · 2 ta dars · G. M. Tansikbayeva, V. A. Kostetskiy. Konstitutsiyaviy huquq asoslari, 9-sinf (A. X. Saidov umumiy tahririda), tuzatilgan va to‘ldirilgan 8-nashr. «Sharq» nashriyot-matbaa aksiyadorlik kompaniyasi, Toshkent, 2019
1
Konstitutsiya olamiga sayohat
Darslik: 3–4-betlar
MaqsadKonstitutsiyani nima uchun o‘rganishimizni, uning O‘zbekiston hayotidagi o‘rnini va kursda ishlash usullarini tushunish.
Yangi so‘zlar
Konstitutsiya · constitutionAsosiy qonun · fundamental lawhuquqiy madaniyat · legal culturereferendum · referendum
Tushuntirish
Konstitutsiya – davlatning Asosiy qonuni: unda inson va fuqaroning huquqlari, davlat hokimiyati organlarining tuzilishi va vakolatlari belgilab qo‘yiladi. O‘zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi 1992-yil 8-dekabrda qabul qilingan; 2023-yil 30-aprelda umumxalq referendumida uning yangi tahriri qabul qilinib, 2023-yil 1-mayda kuchga kirdi. Darslik 2019-yilda nashr etilgani uchun bu kursda undagi ma’lumotlar bugungi Konstitutsiya bilan solishtirib o‘rganiladi. Huquqiy madaniyat – huquqiy bilim bilan axloqiy fazilatlarning birligi: qonunni bilish ham, unga ongli amal qilish ham. Konstitutsiyani o‘rganish ruxsat etilgan va taqiqlangan xatti-harakatlarni farqlashga, o‘z huquqlaringizni qonuniy yo‘l bilan himoya qilishga o‘rgatadi.
Namunalar
Shahar hokimligining biror qarori Konstitutsiyaga zid bo‘lib chiqsa, u amal qila olmaydi: Konstitutsiya oliy yuridik kuchga ega, boshqa hujjatlar unga muvofiq bo‘lishi shart.
Kutubxonadan olingan kitobni muddatida qaytaradigan va boshqalarning huquqini hurmat qiladigan o‘quvchi huquqiy bilimni amalda qo‘llaydi – bu huquqiy madaniyatning bir ko‘rinishi.
Sinfda faoliyat
«Savollar devori»: har bir o‘quvchi huquq haqida bitta savol yozadi (masalan, «Kim qonun chiqaradi?»). Sinf savollarni mavzularga ajratadi – huquqlar, davlat organlari, sud – va yil davomida javob topilganini belgilab boradi.
Mashq
1
Konstitutsiya qachon qabul qilingan va hozirgi tahriri qachon kuchga kirgan?
1992-yil 8-dekabrda qabul qilingan; yangi tahriri 2023-yil 30-aprel referendumida qabul qilinib, 2023-yil 1-mayda kuchga kirgan.
2
Konstitutsiyada nimalar belgilab qo‘yiladi? Uchta narsani ayting.
Inson va fuqaro huquqlari, davlat hokimiyati organlarining tuzilishi va vakolatlari, davlat tuzilishi asoslari (shuningdek, saylov tizimi, davlat ramzlari).
3
Maktab direktori buyrug‘ida Konstitutsiya bergan huquqni cheklaydigan qoida bo‘lsa, nima qilish kerak?
Bunday qoida amal qilmasligi kerak: buyruq Konstitutsiyaga muvofiq bo‘lishi shart; qoidani o‘zgartirishni yuqori turuvchi organdan yoki sud orqali talab qilish mumkin.
4
Nima uchun huquqiy madaniyat faqat qonunlarni yod bilish bilan cheklanmaydi?
Chunki u bilim bilan birga axloqiy fazilatlarni va qonunga amal qilish odatini ham o‘z ichiga oladi; bilib turib buzgan kishi huquqiy madaniyatli hisoblanmaydi.