Darslar 1–2 · 2 ta dars · G. M. Tansikbayeva, V. A. Kostetskiy. Konstitutsiyaviy huquq asoslari, 9-sinf (A. X. Saidov umumiy tahririda), tuzatilgan va to‘ldirilgan 8-nashr. «Sharq» nashriyot-matbaa aksiyadorlik kompaniyasi, Toshkent, 2019
1
Konstitutsiya olamiga sayohat
Darslik: 3–4-betlar
MaqsadKonstitutsiyani nima uchun o‘rganishimizni, uning O‘zbekiston hayotidagi o‘rnini va kursda ishlash usullarini tushunish.
Yangi so‘zlar
Konstitutsiya · constitutionAsosiy qonun · fundamental lawhuquqiy madaniyat · legal culturereferendum · referendum
Tushuntirish
Konstitutsiya – davlatning Asosiy qonuni: unda inson va fuqaroning huquqlari, davlat hokimiyati organlarining tuzilishi va vakolatlari belgilab qo‘yiladi. O‘zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi 1992-yil 8-dekabrda qabul qilingan; 2023-yil 30-aprelda umumxalq referendumida uning yangi tahriri qabul qilinib, 2023-yil 1-mayda kuchga kirdi. Darslik 2019-yilda nashr etilgani uchun bu kursda undagi ma’lumotlar bugungi Konstitutsiya bilan solishtirib o‘rganiladi. Huquqiy madaniyat – huquqiy bilim bilan axloqiy fazilatlarning birligi: qonunni bilish ham, unga ongli amal qilish ham. Konstitutsiyani o‘rganish ruxsat etilgan va taqiqlangan xatti-harakatlarni farqlashga, o‘z huquqlaringizni qonuniy yo‘l bilan himoya qilishga o‘rgatadi.
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol
Stol o‘yinida hamma o‘yinchilar bitta qoidalar kitobchasiga amal qiladi va bahs chiqsa, shu kitobchaga qaraydi. Konstitutsiya davlat uchun ancha shunga o‘xshash umumiy asos (bu faqat taqqoslash): boshqa qoidalar unga zid bo‘lmasligi kerak.
Kim ishlatadi
O‘qituvchi sinf qoidalarini tushuntiradi, jurnalist rasmiy bayonot qonunga mosligini tekshiradi, jamoat tashabbuskori yig‘ilish qoidalarini aniqlaydi.
Bugun sinab ko‘ring
Do‘stlaringiz bilan umumiy o‘yin yoki guruhli ish uchun uchta asosiy qoida yozing, so‘ng keyingi har bir qoida ularga zid kelmasligini tekshirib ko‘ring.
Namunalar
Shahar hokimligining biror qarori Konstitutsiyaga zid bo‘lib chiqsa, u amal qila olmaydi: Konstitutsiya oliy yuridik kuchga ega, boshqa hujjatlar unga muvofiq bo‘lishi shart.
Kutubxonadan olingan kitobni muddatida qaytaradigan va boshqalarning huquqini hurmat qiladigan o‘quvchi huquqiy bilimni amalda qo‘llaydi – bu huquqiy madaniyatning bir ko‘rinishi.
Sinfda faoliyat
«Savollar devori»: har bir o‘quvchi huquq haqida bitta savol yozadi (masalan, «Kim qonun chiqaradi?»). Sinf savollarni mavzularga ajratadi – huquqlar, davlat organlari, sud – va yil davomida javob topilganini belgilab boradi.
Mashq
1
Konstitutsiya qachon qabul qilingan va hozirgi tahriri qachon kuchga kirgan?
1992-yil 8-dekabrda qabul qilingan; yangi tahriri 2023-yil 30-aprel referendumida qabul qilinib, 2023-yil 1-mayda kuchga kirgan.
2
Konstitutsiyada nimalar belgilab qo‘yiladi? Uchta narsani ayting.
Inson va fuqaro huquqlari, davlat hokimiyati organlarining tuzilishi va vakolatlari, davlat tuzilishi asoslari (shuningdek, saylov tizimi, davlat ramzlari).
3
Maktab direktori buyrug‘ida Konstitutsiya bergan huquqni cheklaydigan qoida bo‘lsa, nima qilish kerak?
Bunday qoida amal qilmasligi kerak: buyruq Konstitutsiyaga muvofiq bo‘lishi shart; qoidani o‘zgartirishni yuqori turuvchi organdan yoki sud orqali talab qilish mumkin.
4
Nima uchun huquqiy madaniyat faqat qonunlarni yod bilish bilan cheklanmaydi?
Chunki u bilim bilan birga axloqiy fazilatlarni va qonunga amal qilish odatini ham o‘z ichiga oladi; bilib turib buzgan kishi huquqiy madaniyatli hisoblanmaydi.