Darslar 3 · 1 ta dars · G. M. Tansikbayeva, V. A. Kostetskiy. Konstitutsiyaviy huquq asoslari, 9-sinf (A. X. Saidov umumiy tahririda), tuzatilgan va to‘ldirilgan 8-nashr. «Sharq» nashriyot-matbaa aksiyadorlik kompaniyasi, Toshkent, 2019
3
Amaliyot darsi. O‘zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi mundarijasi va tavsifi
Darslik: 12–17-betlar
MaqsadKonstitutsiyaning qabul qilinishi, tuzilishi va asosiy xususiyatlarini bayon etish; 1992-yilgi va 2023-yilgi tahrirlarni solishtirish.
Konstitutsiya loyihasi 1990-yildan ishlab chiqilgan, uch oy davom etgan umumxalq muhokamasidan so‘ng 1992-yil 8-dekabrda Oliy Kengash sessiyasida qabul qilingan; shu kun – Konstitutsiya kuni, umumxalq bayrami. 2023-yil 30-aprel referendumida qabul qilingan yangi tahrir Muqaddima, 6 ta bo‘lim, 27 ta bob va 155 ta moddadan iborat (1992-yilgi matnda 128 modda va 26 bob bor edi). Muqaddima – Konstitutsiyaning kirish qismi: unda maqsadlar va asosiy qadriyatlar, jumladan inson huquqlariga rioya, suverenitet, demokratiya va ijtimoiy adolat, xalqaro huquq normalarini tan olish ifodalanadi. Konstitutsiya insonni, uning hayoti, erkinligi, sha’ni va qadr-qimmatini oliy qadriyat deb e’lon qiladi. U siyosiy plyuralizmni, ya’ni fikr va mafkuralar xilma-xilligini, ko‘ppartiyaviylikni tan oladi va hech bir mafkura davlat mafkurasi sifatida o‘rnatilishi mumkin emasligini belgilaydi. Yangi tahrirning asosiy yangiliklaridan: davlatning ijtimoiy davlat sifatida belgilanishi, Prezident muddatining yetti yil bo‘lishi, inson huquqlari ro‘yxatining kengayishi.
Namunalar
Konstitutsiya matnini ko‘rganda, avval Muqaddimani, so‘ng bo‘limlarni o‘qish mantiqli: kirish maqsadni, bo‘limlar esa inson huquqlaridan tortib davlat organlarigacha bo‘lgan aniq qoidalarni beradi.
Maktabda har xil qarashdagi o‘quvchilar bahslashsa va bu taqiqlanmasa, bu kichik miqyosdagi fikrlar xilma-xilligiga o‘xshaydi; Konstitutsiyadagi siyosiy plyuralizm davlat darajasida shunga yaqin g‘oyani ifodalaydi.
Sinfda faoliyat
«Konstitutsiya xaritasi»: sinf kattalashtirilgan sxemada bo‘limlar nomini yozadi va har bir bo‘lim ostiga o‘zi bilgan bittadan huquq yoki organni qo‘yadi (masalan, «Oliy Majlis», «mulk huquqi»).
Mashq
1
Konstitutsiya qachon va qaysi organ tomonidan dastlab qabul qilingan? Yangi tahrir qanday qabul qilingan?
1992-yil 8-dekabrda Oliy Kengash sessiyasida; yangi tahrir 2023-yil 30-aprelda umumxalq referendumida qabul qilingan.
2
Yangi tahrir nechta bo‘lim, bob va moddadan iborat?
Muqaddima, 6 ta bo‘lim, 27 ta bob va 155 ta modda.
3
Siyosiy plyuralizm nima va u davlat mafkurasi masalasida nimani anglatadi?
Fikrlar, mafkuralar va partiyalar xilma-xilligini tan olish; shu sababli biror mafkura davlat mafkurasi sifatida o‘rnatilishi mumkin emas.
4
Nima uchun Konstitutsiya insonni oliy qadriyat deb e’lon qilishi muhim?
Chunki bu davlat organlarining har qanday faoliyati inson huquqlari va qadr-qimmatini himoya qilishga xizmat qilishi kerakligini ko‘rsatadi.