Darslar 19 · 1 ta dars · G. M. Tansikbayeva, V. A. Kostetskiy. Konstitutsiyaviy huquq asoslari, 9-sinf (A. X. Saidov umumiy tahririda), tuzatilgan va to‘ldirilgan 8-nashr. «Sharq» nashriyot-matbaa aksiyadorlik kompaniyasi, Toshkent, 2019
19
Amaliyot darsi. Qonun loyihasini qabul qilamiz
Darslik: 115–118-betlar
MaqsadQonunchilik tashabbusi va qonunchilik jarayoni bosqichlarini bilish hamda qonun loyihasini ko‘rib chiqish jarayonini modellashtirish.
Yangi so‘zlar
qonunchilik tashabbusi · legislative initiativeqonun loyihasi · draft lawo‘qish (qonun loyihasi) · reading (of a draft law)e’lon qilish · official publication
Tushuntirish
Qonunchilik tashabbusi – qonun loyihasini qonun chiqaruvchi organga belgilangan tartibda rasman kiritish; u qonunchilik jarayonining birinchi bosqichi. Bu huquq Prezidentga, Qoraqalpog‘iston Respublikasiga (Jo‘qorg‘i Kenges orqali), Oliy Majlis Qonunchilik palatasi deputatlariga, Vazirlar Mahkamasiga, Konstitutsiyaviy va Oliy sudga, Bosh prokurorga va Konstitutsiyada ko‘rsatilgan boshqa subyektlarga tegishli. Loyiha Qonunchilik palatasiga kiritiladi, qo‘mitada oldindan ko‘riladi va qoidaga ko‘ra uch o‘qishda muhokama qilinib, qabul qilinadi; so‘ng Senat uni ko‘rib chiqib ma’qullaydi. Prezident qonunni imzolaydi yoki e’tirozlari bilan qaytaradi; qaytarilgan qonun qayta ko‘riladi. Imzolangan qonun rasmiy e’lon qilinadi va, agar boshqa sana ko‘rsatilmasa, e’lon qilingan kundan kuchga kiradi. Yaxshi qonun Konstitutsiyaga zid emas, sodda va tushunarli tilda yozilgan hamda amalda bajarish mumkin bo‘lishi kerak.
Namunalar
Vazirlar Mahkamasi maktab ovqatlanishini tartibga soluvchi loyihani Qonunchilik palatasiga kiritsa, bu qonunchilik tashabbusi hisoblanadi; qo‘mita uni dastlab ko‘radi.
Moddasi bajarib bo‘lmaydigan talab qo‘ysa (masalan, har bir ovulga bir kunda yangi maktab qurish), qonun mezonlaridan biri – real bajarilishi buziladi.
Sinfda faoliyat
«Parlament majlisi»: sinf guruhlarga bo‘linadi (tashabbuskor, qo‘mita, Qonunchilik palatasi, Senat, Prezident). Maktabdagi sport maydonchalari haqida xayoliy qonun loyihasi bosqichma-bosqich o‘tkaziladi.
Mashq
1
Qonunchilik tashabbusi nima va u qaysi bosqich?
Qonun loyihasini qonun chiqaruvchi organga rasman kiritish; qonunchilik jarayonining birinchi bosqichi.
2
Qonun qabul qilinishining asosiy bosqichlarini tartib bilan yozing.
Tashabbus – qo‘mitada ko‘rish – Qonunchilik palatasida o‘qishlar va qabul qilish – Senatda ma’qullash – Prezident imzosi – rasmiy e’lon qilish.
3
Quyidagilardan kim qonun loyihasini kiritishi mumkin: oddiy fuqaro, Prezident, Vazirlar Mahkamasi, maktab direktori?
Prezident va Vazirlar Mahkamasi; yakka fuqaro va maktab direktori qonun loyihasini bevosita kirita olmaydi, lekin deputatlarga taklif yuborishi yoki loyihalar muhokamasida qatnashishi mumkin.
4
Nima uchun qonun tushunarli tilda yozilishi kerak?
Chunki uni hamma bilishi va bajarishi lozim; noaniq qoida turlicha tushuniladi va nizolar keltirib chiqaradi.