☰ Mundarija · Konstitutsiyaviy huquq asoslari

Shaxsiy huquq va erkinliklar

Darslar 7 · 1 ta dars · G. M. Tansikbayeva, V. A. Kostetskiy. Konstitutsiyaviy huquq asoslari, 9-sinf (A. X. Saidov umumiy tahririda), tuzatilgan va to‘ldirilgan 8-nashr. «Sharq» nashriyot-matbaa aksiyadorlik kompaniyasi, Toshkent, 2019
7

Amaliyot darsi. Inson va fuqarolarning shaxsiy huquqlari va erkinliklari

Darslik: 39–47-betlar
MaqsadShaxsiy huquq va erkinliklarni – yashash, shaxsiy daxlsizlik, uy-joy daxlsizligi, ko‘chish, fikr va vijdon erkinligini – bayon etish va vaziyatlarda qo‘llash.
Yangi so‘zlar
shaxsiy daxlsizlik · personal inviolabilityaybsizlik prezumpsiyasi · presumption of innocenceuy-joy daxlsizligi · inviolability of the homevijdon erkinligi · freedom of conscience
Tushuntirish

Yashash huquqi – har bir insonning tug‘ma huquqi; O‘zbekistonda o‘lim jazosi 2008-yil 1-yanvardan bekor qilingan. Shaxsiy daxlsizlik huquqi: hech kim qonunsiz ushlab turilishi, qamalishi mumkin emas, qiynoqqa solish va qadr-qimmatni kamsituvchi muomala taqiqlanadi; ushlab turilgan kishi himoyachi yordamidan foydalanish va sudga murojaat qilish huquqiga ega. Aybsizlik prezumpsiyasiga ko‘ra kishi aybi sud hukmi bilan qonuniy kuchga kirgunga qadar aybsiz hisoblanadi. Uy-joy daxlsiz: kishining uyiga qonunda belgilangan asoslarsiz va tartibsiz kirish mumkin emas; shaxsiy hayot, yozishmalar va telefon suhbatlari sir saqlanadi. Har kim mamlakat hududida erkin ko‘chib yurish va yashash joyini tanlash huquqiga ega. Fikr, so‘z va e’tiqod erkinligi hamda vijdon erkinligi – istalgan dinga e’tiqod qilish yoki hech qaysisiga e’tiqod qilmaslik huquqi; majburan diniy e’tiqodni singdirish taqiqlanadi.

Namunalar
Politsiya xodimi kechasi ruxsatsiz birovning uyiga kirmoqchi bo‘lsa, qonunda belgilangan asos va tartib bo‘lishi shart; aks holda uy-joy daxlsizligi buziladi.
Sinfdoshingizning xatini unga aytmasdan o‘qish yozishmalar sirini buzishdir; bu huquqni kattalar ham, bolalar ham hurmat qilishi kerak.
Sinfda faoliyat

«Vaziyat – huquq»: o‘qituvchi vaziyatlarni o‘qiydi (xat o‘qildi; ruxsatsiz ushlab turildi; dinga majburlandi; yashash joyini tanlashga to‘sqinlik qilindi). Juftliklar qaysi huquq buzilganini yozadi.

Mashq
1
Aybsizlik prezumpsiyasi nima?
2
Uy-joy daxlsizligi nimani bildiradi?
3
Quyidagi holatda qaysi huquq buzilgan: ota-onasi bolani o‘z dinini qabul qilishga zo‘rlab majbur qilgan?
4
Nima uchun yozishmalar sirini saqlash shaxsiy hayotni himoya qilishning muhim qismi?