Darslar 9 · 1 ta dars · G. M. Tansikbayeva, V. A. Kostetskiy. Konstitutsiyaviy huquq asoslari, 9-sinf (A. X. Saidov umumiy tahririda), tuzatilgan va to‘ldirilgan 8-nashr. «Sharq» nashriyot-matbaa aksiyadorlik kompaniyasi, Toshkent, 2019
9
Siyosiy huquqlar
Darslik: 56–60-betlar
MaqsadFuqarolarning siyosiy huquqlarini – boshqaruvda ishtirok, saylov, yig‘ilishlar, birlashish va murojaat huquqini – bayon etish hamda murojaat shakllarini farqlash.
Yangi so‘zlar
saylov huquqi · electoral rightmurojaat · appealmiting · rallyjamoatchilik nazorati · public oversight
Tushuntirish
Siyosiy huquqlar fuqaroga jamiyat va davlat ishlarini boshqarishda ishtirok etish imkonini beradi. Bu bevosita (referendum, qonun loyihalarini muhokama qilish) yoki saylangan vakillar orqali amalga oshadi. Fuqaro 18 yoshdan saylash huquqiga ega; saylanish uchun qonunda yosh va boshqa shartlar belgilangan (masalan, Prezidentlikka nomzod kamida 35 yoshda bo‘lishi kerak). Fuqarolar qonunga muvofiq yig‘ilish, miting va namoyishlar o‘tkazish, siyosiy partiyalar, kasaba uyushmalari va boshqa jamoat birlashmalariga uyushish huquqiga ega. Davlat organlariga ariza (huquqni amalga oshirishda yordam so‘rash), taklif (faoliyatni yaxshilash bo‘yicha tavsiya) va shikoyat (buzilgan huquqni tiklashni talab qilish) bilan murojaat qilish mumkin; murojaat og‘zaki, yozma yoki elektron bo‘lishi mumkin va qonunda belgilangan muddatda ko‘rib chiqiladi. Qonun loyihalari muhokamasi uchun regulation.gov.uz kabi ochiq portal ishlaydi.
Namunalar
Maktab o‘quvchisi 18 yoshga to‘lmagan bo‘lsa-da, mahalla yig‘inida taklif aytishi yoki qonun loyihasi muhokamasida fikr bildirishi mumkin; saylashda ovoz berish esa 18 yoshdan.
Ko‘cha chirog‘i yonmayotganini aytib, tuman hokimligiga ariza yozish – siyosiy huquqning kundalik shakli; javob qonunda belgilangan muddatda berilishi kerak.
Sinfda faoliyat
«Murojaat turini aniqlang»: o‘qituvchi matnlarni o‘qiydi; sinf har birini «ariza», «taklif» yoki «shikoyat» deb belgilaydi va bittasi uchun qisqa namuna yozadi.
Mashq
1
Siyosiy huquqlardan to‘rttasini sanang.
Boshqaruvda ishtirok etish, saylash va saylanish, yig‘ilish va mitinglar erkinligi, birlashish, davlat organlariga murojaat qilish.
2
Ariza, taklif va shikoyat o‘rtasidagi farq nima?
Ariza – huquqni amalga oshirishda yordam so‘rash; taklif – faoliyatni yaxshilash tavsiyasi; shikoyat – buzilgan huquqni tiklashni talab qilish.
3
Qaysi yoshdan fuqaro saylov huquqiga ega va 16 yoshli o‘quvchi qaysi usulda siyosiy faollik ko‘rsata oladi?
18 yoshdan; 16 yoshli o‘quvchi muhokamalarda fikr bildirishi, taklif yozishi, maktab o‘quvchilar kengashida qatnashishi mumkin.
4
Nima uchun fuqarolarning qonun loyihalari muhokamasida ishtiroki muhim?
Chunki qonun ko‘pchilik manfaatini hisobga olib, ko‘proq fikr asosida takomillashadi va jamiyat qonunga ishonadi.