Darslar 17 · 1 ta dars · G. M. Tansikbayeva, V. A. Kostetskiy. Konstitutsiyaviy huquq asoslari, 9-sinf (A. X. Saidov umumiy tahririda), tuzatilgan va to‘ldirilgan 8-nashr. «Sharq» nashriyot-matbaa aksiyadorlik kompaniyasi, Toshkent, 2019
17
O‘zbekiston Respublikasida davlat hokimiyatining tashkil etilishi
Darslik: 105–108-betlar
MaqsadDavlat hokimiyatining tashkil etilishini, hokimiyat tarmoqlari va ularning o‘zaro tiyib turish usullarini tushuntirish.
Yangi so‘zlar
hokimiyat · power (authority)qonun chiqaruvchi hokimiyat · legislative powerijro etuvchi hokimiyat · executive powersud hokimiyati · judicial power
Tushuntirish
Hokimiyat – odamlarning xulq-atvoriga ta’sir ko‘rsatish va qarorlarni bajartirish imkoniyati; demokratik davlatda u qonunga tayanadi va xalq manfaatiga xizmat qiladi. Konstitutsiyaga ko‘ra xalq davlat hokimiyatining yagona manbayi; hech kim, hech bir guruh yoki tashkilot davlat hokimiyatini o‘zlashtirib ololmaydi. Davlat hokimiyati hokimiyatlar bo‘linishi prinsipi asosida uch tarmoqqa bo‘linadi: qonun chiqaruvchi (Oliy Majlis), ijro etuvchi (Vazirlar Mahkamasi va mahalliy ijro organlari) va sud hokimiyati (sudlar). Prezident – davlat boshlig‘i, u davlat organlarining kelishilgan ishlashini ta’minlaydi. Tarmoqlar bir-birini tiyib turadi: Oliy Majlis qonun chiqaradi va byudjetni tasdiqlaydi, Prezident qonunni imzolaydi yoki e’tiroz bilan qaytaradi, Konstitutsiyaviy sud hujjatlarning Konstitutsiyaga muvofiqligini tekshiradi, sudlar mustaqil bo‘lib faqat qonunga bo‘ysunadi.
Namunalar
Oliy Majlis qabul qilgan qonunni Prezident e’tirozi bilan qaytarsa, qonun qayta ko‘rib chiqiladi: bu qonun chiqaruvchi va davlat boshlig‘i o‘rtasidagi o‘zaro tiyib turish usuli.
Hukumat qarori Konstitutsiyaga zid deb topilsa, Konstitutsiyaviy sud uning amal qilmasligini aniqlaydi – sud tarmog‘i ijro tarmog‘ini cheklaydi.
Sinfda faoliyat
«Uch kalit»: o‘quvchilar uchta rangli kartochka (qonun, ijro, sud) bilan ishlaydi. O‘qituvchi vaziyat o‘qiydi, sinf qaysi tarmoq vakolatiga kirishini ko‘rsatadi va bir-birini tiyib turish usulini topadi.
Mashq
1
Davlat hokimiyati qanday tarmoqlarga bo‘linadi va ularni qaysi organlar amalga oshiradi?
Qonun chiqaruvchi – Oliy Majlis; ijro etuvchi – Vazirlar Mahkamasi va mahalliy ijro organlari; sud – sudlar.
2
Prezident davlat hokimiyati tizimida qanday o‘rin tutadi?
Davlat boshlig‘i; davlat organlarining kelishilgan ishlashini va hamkorligini ta’minlaydi.
3
Bir tarmoqning boshqasini tiyib turishiga ikkita misol keltiring.
Prezident qonunni e’tiroz bilan qaytarishi; Konstitutsiyaviy sudning hujjatni Konstitutsiyaga zid deb topishi; Oliy Majlisning byudjetni tasdiqlashi.
4
Nima uchun hokimiyatni bir shaxs yoki guruh egallab olishi demokratiyaga zid?
Chunki hokimiyat xalqdan keladi; uni o‘zlashtirish nazoratni yo‘qotadi, suiiste’mol va huquqlar buzilishi xavfini oshiradi.